Σάββατο, 14 Οκτωβρίου 2017

John Banville on Henry james

Novels were never the same after Henry James

James invented the ‘psychological novel’ in The Portrait of a Lady. How could I not follow the fortunes of its heroine?

American author Henry James in the early 20th century. Photograph: William M Van der Weyde/George Eastman House/Getty Images
American author Henry James in the early 20th century. Photograph: William M Van der Weyde/George Eastman House/Getty Images
Although I often feel that I have been reading him since I was in the cradle, the somewhat embarrassing fact is that I came late to Henry James. It was in the mid-1970s that I first read The Portrait of a Lady, the great achievement of his middle years, if not the greatest of all his novels, as many readers consider it to be. I fell at once under the spell of the Master, and have knelt at his knee ever since.
That first encounter with The Portrait took place in Florence, where I was staying with my wife and son, in an eccentric little hotel run by two cadaverous but kindly and almost identical brothers, in the Via della Scala.
It seemed to me a nice coincidence that so much of the action in the book I was reading takes place in Florence. However, there was a greater coincidence that I was unaware of at the time.
The hotel we were in stood only a few streets away from where, a hundred years previously, James had begun the composition of the novel, in a room overlooking the Arno, a river that is less river than slow-moving mudslide, thick as it is with alluvial marl the colour, and probably also the texture, of Colman’s Mustard.
Indeed I was also situated even closer, had I but known it, to the lodging house on Piazza di Santa Maria Novella, just at the end of the Via della Scala, where James was living at a later stage in the writing of The Portrait.
For me, therefore, the book is shot through with the tawny sunlight peculiar to the Tuscan capital, even though its opening chapters are set in rural England, and for almost the entire second part it is in Rome that Isabel Archer, the eponymous lady, lives and suffers.
I say I came late to James, but in fact I had read The Turn of the Screw in the early 1960s, after seeing The Innocents, Jack Clayton’s movie version of the novella, skilfully adapted – the odd couple of Truman Capote and John Mortimer shared the writing credits – and superbly shot, which is hardly surprising, since Clayton had made his reputation as a film cameraman.
I must admit that at the time I was not overly impressed by The Turn of the Screw. I thought it less well-crafted and not half as effective as the movie, or a fraction as frightening.
It amazes me now that the book, surely James’s finest short work, seemed to me then dry and rather precious, and the prose almost impenetrably dense. It was published in 1898, and marks, I believe, the transition between the more or less straightforward works of James’s middle years, including The Portrait of a Lady, and that trio of extraordinary and revolutionary late masterpieces, The Ambassadors – the author’s own favourite among his novels – The Wings of the Dove and The Golden Bowl.

Dazzled and dazed

Anyone who has read, or has attempted to read, late James will know that sense of being at once dazzled and dazed by the prose style he evolved in the first decades of the 20th century, a style designed to catch, with immense, with fiendish, subtlety, and in sentences of labyrinthine intricacy, the very texture of conscious life.
James Joyce was always ready to acknowledge that human beings do not really think in the form of stream of consciousness – a concept formulated by Henry’s brother William James, a philosopher and psychologist – that he employed to great and innovative effect in Ulysses.
Henry James’s modernist technique was very different to Joyce’s, but was, I believe, just as radical, in its way.
It would be foolish to claim that any person has ever gone through a single waking hour recording his or her thoughts and impressions in the kind of prose James employs in those tremendous and sometimes wearyingly opaque late novels.
All the same, the dauntless reader immersed in, say, The Golden Bowl, will be aware, at however obscure a level, of being caught up in an experience very like the experience of consciousness itself.
There will be the same sense of groping vagueness, of distracted wonderings, of guesses entertained and abandoned and then entertained again, the same suspicion of knowing something without knowing it, along with, now and then, sudden clearances, sudden dispersals of the fog, sudden steppings into the light of revelation and blissful certainty.
This, we realise, is exactly how it feels to be sentient and astray amid the bewildering complexity of quotidian reality.
“Art makes life,” James famously insisted, in a letter to that relentless paragon of common sense, HG Wells. The claim will seem excessive, until we realise that what the artist – and James was never less than an artist – meant was that art gives a shape to that incoherent process of stumbling-but-not-quite-falling that constitutes our state of being in the world. We do not remember our birth, we shall not know that we are dead; all we have is the mess in between these two extremes of eternal nonexistence.

John Banville: James’s ‘Lady’ is one of literature’s great creations. Photograph: David Levenson/Getty Images
John Banville: James’s ‘Lady’ is one of literature’s great creations. Photograph: David Levenson/Getty Images

On the contrary, even the most seemingly disruptive work of art is a completed, burnished thing, a golden bowl without, as in James’s novel, a tell-tale hair-line fracture, and yet, amazingly, at its best it looks and feels and sounds and tastes like life itself.

The secret is style

The secret of this glorious magical trick is style. “In literature,” James wrote, “we move through a blest world in which we know nothing except by style, but in which everything is saved by it.”
People in real life do not speak as James’s characters do – a thing for which we must be thankful – yet when we read a page of his dialogue we are persuaded that we are eavesdropping on living, breathing, feeling and, above all, thinking human beings.
James’s people would never for a moment consider leading an unconsidered life; they, like their creator, notice everything, register everything, even when they are at their most deluded. They are always conscious, and conscious of being conscious.
James transfigured the novel form, or at least offered it the possibility to be something entirely new. If I were asked to identify the place where he effected this change, I should point to chapter 27 of The Portrait – “obviously the best thing in the book,” in the author’s opinion – when one night Isabel Archer sits alone by the fireside in the palace in Rome where she lives with her husband, Gilbert Osmond, and contemplates the disaster that she, with the secret connivance of others, has made of her life.
Here, in this chapter, as it navigates the stream of Isabel’s consciousness, was the “psychological novel” born.
And here, too, was born the novel as an art form. Novels would continue, and do continue, to be written in the old ways: the novel of manners, the political novel, the comic novel, the adventure novel – James had the highest regard for Robert Louis Stevenson – the novel as simple entertainment, as pastime, as pure pleasure; but after The Portrait, the novel need never again be “mere” novel, a work about things, but rather could be, as Beckett said of Finnegans Wake, the thing itself.
How could I not have taken up the invitation held out by the Master, when he drew The Portrait to so oddly abrupt an ending? How could I not have followed the fortunes of Isabel Archer? She is one of literature’s great creations, one of art’s great consciousnesses, and, for all her flaws and failings, a true heroine.
“Chapeau!” the French say when they wish to acknowledge greatness; and in Mrs Osmond I, in vernacular Irish fashion, take my hat off to HJ.

Τετάρτη, 11 Οκτωβρίου 2017

Άρθρο του Δ.Αθηνάκη

Οι πόλεις, ηρωίδες των βιβλίων

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΑΘΗΝΑΚΗΣΤι είναι η πατρίδα μου; Μην είν’ οι κάμποι; Μην είναι τ’ άσπαρτα ψηλά βουνά; Οι στίχοι του Ιωάννη Πολέμη συνοδεύουν αυτομάτως κάθε σχετική αναρώτηση περί Ελλάδας και πατρίδας, σαν να έχουν καταγραφεί στο συλλογικό φαντασιακό του Ελληνα. Ομως το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα και ο 21ος μέχρι στιγμής, τουλάχιστον στην πεζογραφία που μας αφορά εν προκειμένω, έχει ξεχωριστά παραδείγματα μετατόπισης του θεματικού ενδιαφέροντος στην πόλη, στο άστυ. Δημήτρης Χατζής, Κώστας Ταχτσής, Μένης Κουμανταρέας, Μάρω Δούκα είναι μόνον ελάχιστοι από τους συγγραφείς που έχουν καταγράψει το αστικό τοπίο ως κύριο πρωταγωνιστή των έργων τους, ως ένα σιωπηλό ήρωα, που μιλάει μέσα από τις μεταβολές που επιφέρει στον βίο και την πολιτεία των ανθρώπινων ηρώων.

Στην ίδια παράδοση εντάσσονται τέσσερα πεζά κείμενα που εκδόθηκαν εντός του 2017: η «Καινούργια πόλη» του Θεόδωρου Γρηγοριάδη (εκδ. Πατάκη), οι «Τέσσερις μαρτυρίες για την εκταφή του ποταμού Ερρινυού» της Αντζελας Δημητρακάκη (εκδ. Εστία), το «Μπερλίν» της Αντζης Σαλταμπάση (εκδ. Πόλις) και το «Οστινάτο» της Μαριάνας Ευαγγέλου (εκδ. Πατάκη). Στην αρχική ερώτηση «τι είναι η πατρίδα μου;», οι τέσσερις συγγραφείς απαντούν, εκόντες άκοντες: οι προσδοκίες και οι μνήμες μας, οι φλογερές επιθυμίες μας, που με τα χρόνια μπορεί να ξεθυμαίνουν, όπως αργοσβήνει η νοσταλγία από τη μανία της πραγματικότητας. «Μεγάλες προσδοκίες, μικρές πραγματικότητες», έλεγε ο Μαρκ Τουέιν...
Λαμπερή δεκαετία
Δεν είναι η πρώτη φορά που ο Θεόδωρος Γρηγοριάδης βγάζει στο προσκήνιο το αστικό τοπίο: το είχε κάνει με τη μεταπολιτευτική Θεσσαλονίκη στο «Παρτάλι», αλλά και στους «Χάρτες», όπου μιλούσε, μεταξύ άλλων, για δυστοπίες και ουτοπίες. Στην «Καινούργια πόλη», ο συγγραφέας χειρουργεί την Αθήνα του ’90, όπως τη βιώνει ο επαρχιώτης Μανόλης με τη μητέρα του Μαργαρίτα. Είναι μια πόλη που εκρήγνυται από τη δίψα των κατοίκων της να γίνουν «Ευρώπη», να ρουφήξουν τις δυνατότητες που δίνουν το χρήμα, η λάμψη, η επιφάνεια. Η Αθήνα, και μαζί της οι δύο ήρωες, χτίζεται με την αισθητική της χλιδής και γκρεμίζεται με το κατά τόνους εισαγόμενο lifestyle, που τελικώς δεν ανταποκρίνεται στις προσδοκίες όσων επένδυσαν σε αυτήν. Στην «Καινούργια πόλη» του Γρηγοριάδη η πόλη πνίγει όσους δεν θέλουν να ακολουθήσουν τη μεγάλη της «φυγή προς τα εμπρός», όσους αδυνατούν να συγχρονιστούν με τον κατακλυσμιαίο ρυθμό του «εκσυγχρονισμού» της. Η Αθήνα γίνεται βωμός στον οποίον λατρεύεται το αστικό παρελθόν και θυσιάζεται το αστικό μέλλον. Ο Θεόδωρος Γρηγοριάδης αναδεικνύει την πόλη ως αρένα, για όσους θέλουν ν’ αρπάξουν τον ταύρο απ’ τα κέρατα, και ως καταφύγιο, για όσους πληγώθηκαν από τον ίδιο ταύρο.
Τα αθηναϊκά ’80s
Μία δεκαετία πίσω, στα ’80s, τοποθετεί η Αντζελα Δημητρακάκη της Αθηναίες ηρωίδες της στις «Τέσσερις μαρτυρίες για την εκταφή του ποταμού Ερρινυού». Η Ιωάννα, η Σοφία, η Κατερίνα και η Ραχήλ είναι έφηβες που καραδοκούν το μέλλον να καταφτάσει, ενώ, στο μεταξύ, ονειρεύονται πάνω σε ταράτσες μιας πρωτεύουσας κατάφορτης υποσχέσεις σοσιαλιστικού παραδείσου, στα σκοτεινά στενά της, στα οποία άλλοι καταφεύγουν και τα οποία άλλοι αποφεύγουν, στο σχολείο ακόμα ακόμα, με το μάθημα της Ιστορίας. Και στη νουβέλα της Δημητρακάκη εμφανίζεται το τρίπτυχο παρελθόν - παρόν - μέλλον της πόλης. Πιστή στη συνύπαρξη των αφηγηματικών ειδών, η συγγραφέας χωρίζει τις «Τέσσερις μαρτυρίες» σε αντίστοιχα είδη: Γράμμα #1, Προφορική μαρτυρία #1, Προφορική μαρτυρία #2, Γράμμα #2. Ο Ερρινυός μεταφέρει στα νερά του τα όνειρα για μιαν Αθήνα με τον δικό της Σηκουάνα, όπου στις όχθες του θα δημιουργηθούν αστικές οάσεις. Οι τέσσερις ηρωίδες παλεύουν με τους μύθους, με τις πραγματικότητες, συγκρούονται και πολεμούν. Πώς αλλιώς, αφού οι «τέσσερις» ακούν τον Ian Curtis των Joy Division.
Βερολίνο με μιαν ανάσα
Αλλαγή χώρας. Το «Μπερλίν», πρώτο βιβλίο για την Αντζη Σαλταμπάση, είναι μία «υποκειμενική αλλά όχι προσωπική» καταγραφή μιας ευρωπαϊκής πρωτεύουσας που παλεύει με την ενοχή για την πρόκληση του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και με τον φόβο για την ήττα. Το Βερολίνο της Σαλταμπάση είναι ο ομφαλός του κόσμου, η πόλη όπου συνυπάρχουν το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον – όχι, ασφαλώς, διά της «αρχαιολογικού» ενδιαφέροντος κληρονομιάς. Η Ιστορία που γράφτηκε, γράφεται και θα γραφτεί συμβαίνει ταυτόχρονα σε όλες της τις εκφάνσεις. «Eine gute Geschichte zu schreiben», λένε οι Γερμανοί («ας γράψουμε ωραία Ιστορία», σε ελεύθερη μετάφραση) και η Αντζη Σαλταμπάση το κατάφερε.
Η «λούπα» της Ξάνθης
Η Μαριάνα Ευαγγέλου, με το «Οστινάτο» (η μουσική επάνοδος, η «λούπα» δηλαδή, ενός μοτίβου σε μία σύνθεση), κλείνει εντός παρενθέσεως τα χρόνια από το 1940-1974 και βάζει τους ήρωές της να μεταβαίνουν στην προπολεμική και αμέσως στη μεταδικτατορική ελληνική επαρχία. Η Ξάνθη λειτουργεί ως η τρίτη ηρωίδα, μετά τον συνταξιούχο δάσκαλο μουσικής Μάριο και τη σαραντάρα Ανα. Η συγγραφέας, με μιαν ανάσα θα έλεγε κανείς, μετατρέπει το πρώτο της βιβλίο σε καζάνι όπου βράζουν οι δύο εποχές του ίδιου τόπου – η Ξάνθη της Ευαγγέλου «μιλάει» για τα σώψυχά της: την πολυπολιτισμικότητά της, την επάνοδο –ίσως σε μορφή «λούπας»– της προσωπικής μνήμης στο παρόν μιας πόλης σαν «ένα ποτάμι που μετά από αμέτρητους μαιανδρισμούς ξαναγυρνά στην πηγή του».

Πέμπτη, 5 Οκτωβρίου 2017

Ισιγκούρο και αναφορές

Απόσπασμα από την πρόσφατη ΚΑΙΝΟΥΡΓΙΑ ΠΟΛΗ , σελ. 126. Ο Μανόλης:
"...Εκείνο το απόγευμα είχε δει στο βίντεο τα "Απομεινάρια μιας μέρας", με τον μπάτλερ που υπηρέτησε μια ζωή έναν φασίστα αφεντικό έχοντας την πεποίθηση ότι έκανε το καλύτερο. Τη βρήκε αρκετά βρετανική ως ταινία αλλά μέσα της ξανάβλεπε αυτό που φοβόταν κι ο ίδιος: ότι όλοι μαχόμαστε για κάτι το οποίο ποτέ δεν μπορεί να κριθεί τελικά από εμάς τους ίδιους. Ψάχνοντας εντυπωσιάστηκε που η ταινία στηριζόταν πάνω σε ένα μυθιστόρημα ενός Γιαπωνέζου που μεγάλωσε στη Βρετανία. Θα ήθελε να διαβάσει τον συγγραφέα με το περίεργο όνομα Ισιγκούρο."

Δευτέρα, 18 Σεπτεμβρίου 2017

Κριτική για την Καινούργια πόλη

Ένας flâneur στην Αθήνα της δεκαετίας του 1990

Γράφει η Αλεξάνδρα Γερακίνη // *

Σε μια εποχή που η λέξη κρίση κυκλώνει τις ζωές μας και η λογοτεχνική πένα των συγγραφέων προσπαθεί να καταγράψει το αποτύπωμα της, ο Θεόδωρος Γρηγοριάδης στρέφει το ενδιαφέρον του στη δεκαετία του 90, στη δεκαετία της διαφήμισης και της ιδιωτικής τηλεόρασης, του εύκολου πλουτισμού και των χρυσών ευκαιριών, των ψευδαισθήσεων και της επίπλαστης ευτυχίας. Ίσως γιατί στην καθοριστική αυτή δεκαετία στο τέλος του 20ου αιώνα, που κυοφόρησε τις συνθήκες για κάτι καινούριο και ισοπεδώθηκε τελικά άδοξα, μπορεί κανείς να αναζητήσει τις ρίζες της κατάστασης που βιώνουμε σήμερα.
Ο Μανόλης και η μάνα του, η Μαργαρίτα εγκαταλείπουν τη βόρεια Ελλάδα και βρίσκουν καταφύγιο στην Αθήνα, αναζητώντας όχι μόνο μια καινούρια πόλη που θα στεγάσει όνειρα και ελπίδες αλλά και μια καινούρια ζωή. Εκείνος, φιλόλογος ή καλύτερα «πλατωνιστής» αφήνει πίσω του τα χρόνια παραμονής του στη Σουηδία και έναν ανεκπλήρωτο έρωτα και εκείνη φιλάρεσκη που τρέφεται από τη γοητεία της και δεν συμβιβάζεται με το πέρασμα του χρόνου, αφήνει πίσω της την κοινωνική κατακραυγή. Υφαίνοντας ένα πλέγμα προστασίας ο ένας για τον άλλο και  έχοντας καλά κρυμμένο στις αποσκευές τους ένα ένοχο μυστικό που υποσκάπτει τα θεμέλια του νέου τους οικοδομήματος και που δεν θα αποκαλυφθεί παρά στο τέλος του μυθιστορήματος, προσπαθούν ν’ απαλλαγούν από τις προσωπικές τους ερινύες και να κλείσουν τα ανοιχτά μέτωπα της ζωής τους. Αρκεί όμως μια πόλη που προσδιορίζει τα βήματα των νεοφερμένων κατοίκων της με το γοητευτικό παρόν και το ένδοξο παρελθόν της για να επανακαθορίσουν την ταυτότητα τους και να κλείσουν τις ρωγμές του παρελθόντος;
Η Αθήνα της δεκαετίας του 1990 είναι ο βασικός πρωταγωνιστής στην Καινούργια Πόλη και γύρω της εξυφαίνεται το νήμα της μυθιστορηματικής πλοκής. Ο συγγραφέας διεισδύει στα άδυτα της ανθρωπογεωγραφίας της και τη σκιαγραφεί σε βάθος μέσα από τις αλλεπάλληλες περιηγήσεις του Μανόλη. Αχόρταγος flâneur o Μανόλης, τη μορφή του οποίου έπλασε ο Baudelaire τον 19ο αιώνα, ρουφάει κυριολεκτικά το αττικό τοπίο με το ανήσυχο βλέμμα του και  την κοφτερή ματιά του. Έρχεται αντιμέτωπος με νέες αστικές συνθήκες σε μια πόλη που πάσχιζε να βρει ένα καινούριο ή πιο εναλλακτικό πρόσωπο και που το είχε θεωρήσει τόσο αυτονόητα βιωμένο στη σουηδική του παραμονή(σελ. 27). Βαδίζει σε μια πόλη που ασφυκτιά από την κίνηση και το νέφος, οσμίζεται την ένταση της πόλης και την ανεξέλεγκτη μέθη(σελ. 65), μάταια αναζητά τα χνάρια της Ακαδημίας του Πλάτωνα. Ο αναγνώστης ακολουθεί τον Μανόλη και ψηλαφίζει τα χνάρια της ιστορικής διάστασης· το συλλογικό υπερβαίνει το ατομικό και οι μικροιστορίες με τις λεπτομέρειες τους ξετυλίγουν το κουβάρι της μακροιστορίας.
Κατά τη διάρκεια της εξωτερικής του περιπλάνησης και εσωτερικής του περιδίνησης ο Μανόλης συναντά μια Αθήνα με σκαμμένους δρόμους, δημόσια έργα που καθυστερούσαν λόγω χρηματοδότησης και άλλα υπερχρεωμένα ετοιμοπαράδοτα (σελ. 48), μια Αθήνα που καλλωπίζεται πρόχειρα και υποκριτικά για να υποδεχτεί τους ολυμπιακούς αγώνες του 2004, μια ασφυκτική πρωτεύουσα που δεν είχε αφήσει λίγο χώρο, λίγο δρόμο ακόμη για το σημαντικό της παρελθόν (σελ. 85). Νεολεφτάδες, άνθρωποι που «γουστάριζαν», κοινό που ρουφάει εύπεπτα, έξυπνα και άμεσα μηνύματα και λόγια (σελ. 94), αστοί και μικροαστοί που πληροφορούνται αδιάφορα τον θάνατο του Ελύτη και του Χατζιδάκη, μια πόλη με μεταμφιεσμένη κουλτούρα που δανειζόταν στοιχεία από το αγοραίο και το λαϊκό, από αυτό που δεν κατείχε αλλά και δεν την αφορούσε(σελ. 112). Η Αθήνα αλλάζει τη δεκαετία του 1990 αλλά ο Μανόλης μετά από πέντε χρόνια παραμονής σ’ αυτήν δεν μπορούσε να δει αυτήν την αλλαγή, είχε εντοπίσει μόνο μια υλική και χρηματική αναστάτωση την οποία όλοι εκλάμβαναν ως αναβάθμιση (σελ. 240).

Χωρίς ίχνος διδακτισμού και στείρας κριτικής, ο συγγραφέας κατορθώνει να αναδείξει τις όψεις μιας πόλης μέσα από τις διαδρομές ανθρώπων αλλοφερμένων, ανθρώπων που δεν συμβαδίζουν με την εποχή στην οποία ζουν, πραγματικά απομεινάρια μιας άλλης εποχής, θιασώτες τελικά των επιλογών και των λαθών τους και αποδεχόμενοι οικειοθελώς το τίμημα που αναπόδραστα καλούνται να πληρώσουν. Οι ήρωες του Θ. Γρηγοριάδη, ζωντανοί, πραγματικοί, χτισμένοι με γερά υλικά, θα παραμείνουν παρείσακτοι και αποσυνάγωγοι σε μια πόλη που απλώνεται άναρχα, γιγαντώνεται αλαζονικά και αναπτύσσεται ακαλαίσθητα με ανθρώπους που απορροφούν με ευχέρεια το χρήμα και τις ευκαιρίες αλλά τους λείπει η βαθιά ικανοποίηση, η χαρά της δημιουργίας και η απόλαυση(σελ.98). Η λαμπερή ατμόσφαιρα της πόλης θα πλανέψει προσωρινά τους ανυποψίαστους Μανόλη και Μαργαρίτα και θα τους παρασύρει στη δίνη της και αυτοί θα στροβιλιστούν μέχρι τελικά να κατακρημνιστούν, συνειδητοποιώντας το ανεκπλήρωτο, το ανώφελο και το αβέβαιο μιας ολόκληρης γενιάς  (σελ. 124) αλλά και την πικρή αίσθηση της ήττας. Πρωτοπρόσωπη και τριτοπρόσωπη γραφή συνδυάζονται για να παρακολουθήσουμε το οδοιπορικό στην Αθήνα ενώ η εύστοχη επιλογή της επιστολικής γραφής της Μαργαρίτας φωτίζει τα γεγονότα και ξετρυπώνει μύχιες σκέψεις και ανομολόγητες πράξεις.
Στο τέλος, η Μαργαρίτα γίνεται μια κουκίδα στο ασημένιο σύννεφο που πνίγει τον αττικό ουρανό και ο Μανόλης μεταφέρει τη ζωή του στο ερείπιο της Αλκιβιάδου με τις σκάλες να τρίζουν και τη φθορά να χάσκει επικίνδυνα σε μια εποχή που όλοι έτρεχαν να επενδύσουν και  γυάλιζαν οι μετοχές στους δρόμους και στα σπίτια(σελ. 247).
Η καινούργια πόλη του Θ. Γρηγοριάδη, καθώς η αττική γη συνταράσσεται συθέμελα το φθινόπωρο του 1999, θα αποδειχτεί καινούργια για κάποιους αλλά παλιά για κάποιους άλλους όπως τον Μανόλη που αναπτύσσει ταχύτητα, αφού ο ομφάλιος λώρος έχει πια κοπεί οριστικά, και νιώθει ότι πετάει πάνω απ’ όλους, πάνω από το κακό, εισπνέοντας τον πνιγμό της ατμόσφαιρας και αφήνοντας πίσω του μια άλλη, καινούργια πόλη που δεν τον αφορά όμως (σελ. 300).

* Η Αλεξάνδρα Γερακίνη γεννήθηκε και ζει στην Καβάλα. Είναι φιλόλογος, απόφοιτος της Φιλοσοφικής σχολής Ιωαννίνων με μεταπτυχιακές σπουδές στο Α.Π.Θ. σε θέματα ευρωπαϊκής λογοτεχνίας και πολιτισμού. Εργάζεται στο 6ο Γυμνάσιο Καβάλας και είναι πιστοποιημένη εκπαιδεύτρια ενηλίκων. Συνεργάστηκε με το κέντρο ελληνικής γλώσσας στο πρόγραμμα συγγραφής και εφαρμογής διδακτικών σεναρίων στη Λογοτεχνία με αξιοποίηση των νέων τεχνολογιών. Είναι μέλος του διοικητικού συμβουλίου του Συνδέσμου Φιλολόγων Καβάλας και εδώ και έξι χρόνια διατηρεί στο διαδίκτυο το φιλολογικό ιστολόγιο (alexgger.blogspot.gr) στο οποίο αναρτά υλικό και καινοτόμες ιδέες για τη διδασκαλία των φιλολογικών μαθημάτων. Τα τελευταία χρόνια ασχολείται συστηματικά με την προώθηση της φιλαναγνωσίας στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση μέσα από ποικίλες δράσεις όπως την ανάγνωση λογοτεχνικών βιβλίων στο πλαίσιο του σχολικού ωραρίου, τη συμμετοχή σε διαγωνισμούς φιλαναγνωσίας και την επικοινωνία με συγγραφείς.

Σάββατο, 16 Σεπτεμβρίου 2017

Το Παρτάλι επιστρέφει

Εκδόθηκε το 2001 και εξαντλήθηκε στην τέταρτη έκδοση. Μόλις επανεκδόθηκε χωρίς παρεμβάσεις ή διορθώσεις, απλώς άλλαξε η φωτό (!) στο εξώφυλλο (μεγαλώνουμε όλοι μας) και προστέθηκαν οι κριτικές στο τέλος.
 “Το Παρτάλι” κυκλοφόρησε το 2001 προξενώντας μεγάλη αίσθηση. Είναι γραμμένο με κέφι και ζωντάνια, είναι διασκεδαστικό και απρόβλεπτο ως ιστορία, έχει πολλούς πρωτότυπους χαρακτήρες και περιγράφει μια ολόκληρη παρέα των φοιτητών, τις οικογένειές τους, την πόλη της Θεσσαλονίκης αμέσως μετά την μεταπολίτευση.
Είναι το πρώτο μυθιστόρημα της ελληνικής λογοτεχνίας που θέτει τόσο έντονα θέματα σεξουαλικότητας, φύλου και ταυτότητας αλλά και θίγει θέματα της πρόσφατης ιστορίας. Το βιβλίο εδώ και χρόνια διδάσκεται σε τμήματα νεοελληνικών σπουδών σε Πανεπιστήμια στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.
Το 2003 μεταφράστηκε στα γαλλικά. Το 2011 ανέβηκε ως θεατρικός μονόλογος στο Φεστιβάλ Αθηνών  και έχει επίσης ανεβεί δύο φορές ως πειραματική παράσταση από ερασιτεχνικές φοιτητικές ομάδες στην Θεσσαλονίκη.


«Παρτάλι» σημαίνει “το κουρέλι, το απομεινάρι ενός ρούχου, το απομεινάρι ενός ανθρώπου, ο περιθωριακός”.
Αυτό το όνομα έχει ένας παρενδυτικός, παράξενος τύπος, που συχνάζει στις υπόγειες ταβέρνες του Βαρδάρη. Μένει στο ξενοδοχείον «Λιμάνι», στον Βαρδάρη, υποκοσμιακό και λιμανίσιο χώρο.
Είμαστε στη Θεσσαλονίκη της Μεταπολίτευσης, τέλη της δεκαετίας του ’70. Ο Εβρίτης φοιτητής Μανόλης συναντάει πρώτος το απόκοσμο αυτό πλάσμα. Θα έρθει κοντά του, θα διαδώσει την ιστορία του στην παρέα του, θα την αναπαραστήσουν θεατρικά με την φοιτητική ομάδα θεάτρου αναζητώντας ταυτόχρονα και την πραγματικότητα που κρύβει η αινιγματική ζωή του.
Το Παρτάλι  σαγηνεύει τους πάντες: ως άντρας, ως γυναίκα, ως άνθρωπος, τελικά, αδιαφορώντας για το φύλο.
Ο Μανόλης και ο Μάικ και η  παρέα  μαθαίνουν σταδικά την ιστορία του μυθικού αυτού ανθρώπου: Το Παρτάλι είναι το αγοράκι από ένα χωριό του Παγγαίου που έντυνε η μάνα του κοριτσάκι στην Κατοχή, για να μην το πάρουν οι Βούλγαροι κατακτητές· είναι το αγοράκι ντυμένο με κοριτσίστικα ρούχα, για να μπορεί να μεταφέρει μηνύματα στους αντάρτες στα βουνά που πάλευαν για την απελευθέρωση· είναι το αγοράκι που δεν επέστρεψε ποτέ στον εαυτό του·
Μαζί με το Παρτάλι παρελαύνουν απ’ τη ζωή του και απ’ τον Βαρδάρη πολλοί ήρωες του βιβλίου που αγωνίζονται να καταλάβουν τον εαυτό τους και τον κόσμο.  Ο φοβισμένος Μανουήλ, ο διψασμένος για νέες εμπειρίες Μάικ, η αυστηρή αριστερή Ζωή, η διοργανώτρια των ερωτικών πάρτι Πένυ, ο επιρρεπής στα ναρκωτικά Σταύρος.
Τα υγρά υπόγεια και η ημιφωτισμένη, γενικά, ζωή που περιγράφεται στο Παρτάλι δεν είναι απλώς ένα σκηνικό που βοηθά στην κατανόηση μιας συγκεκριμένης εποχής ή μιας συγκεκριμένης κατάστασης. Είναι και η ίδια η Ελλάδα όπως βγαίνει από μια τραυματισμένη περίοδο, την χούντα, φορώντας τα κουρέλια της και αναζητώντας ένα καινούργιο πρόσωπο.

Το Παρτάλι έδωσε συνέχεια σε άλλα δύο μυθιστορήματα  φτιάχνοντας μια τριλογία.
Στη “Ζωή μεθόρια” (2015) συναντάμε την πρώην φοιτήτρια Ζωή ως καθηγήτρια πρωτοδιορισμένη στη Θράκη τη δεκαετία του '80.
Στο “Καινούργια πόλη” ( 2107) πρωταγωνιστούν ο Μανόλης και η μάνα του με σκηνικό την Αθήνα της δεκαετία του '90.

Τρίτη, 12 Σεπτεμβρίου 2017

Κριτική του Χρίστου Κυθρεώτη για την Καινούργια πόλη.

Ζώντας ενάντια στη δεκαετία του ενενήντα 

του Χρίστου Κυθρεώτη

Είναι κοινή διαπίστωση πως η κρίση έχει μετατρέψει το πρόσφατο παρελθόν της Μεταπολίτευσης σε ιστορία – σε έναν ιστορικό κύκλο που έκλεισε, καλώντας μας να τον μελετήσουμε και να τον επαναξιολογήσουμε από τη σημερινή οπτική, με χαρακτηριστικό παράδειγμα το ενδιαφέρον που έχει εκδηλωθεί τα τελευταία χρόνια για τη δεκαετία του ογδόντα. Ο σχετικός δημόσιος διάλογος, αν και απλουστευτικά επιχειρεί συχνά να συνδέσει παρελθούσες προβληματικές με τωρινά επίδικα, φανερώνει ωστόσο κάτι πολύ σημαντικότερο – την αγωνία της ελληνικής κοινωνίας να επανατοποθετηθεί αξιακά απέναντι στο πρόσφατο παρελθόν της με δύο κατά βάση τρόπους: είτε αρνούμενη ότι τελείωσε, είτε απορρίπτοντάς το συλλήβδην και άκριτα. Μέσα στο πλαίσιο αυτό, ακόμα πιο ενδιαφέρουσα και γόνιμη, ιδίως από λογοτεχνικής άποψης, ίσως αποδειχθεί στο μέλλον η δεκαετία του ενενήντα. Στη διάρκειά της μια σειρά από χαρακτηριστικά έδωσαν στην ελληνική κοινωνία τη συγκεκριμένη μορφή με την οποία κλήθηκε αργότερα να αντιμετωπίσει την κρίση, ενώ η υπερβολή και η «λάμψη» της, καθώς και οι αντιφατικές πολιτικές της πραγματικότητες, συγκροτούν μία πλούσια δεξαμενή, από την οποία θα μπορεί να αντλεί για χρόνια η λογοτεχνία μας.
Με το τελευταίο του βιβλίο, την «Καινούργια πόλη», ο μυθιστοριογράφος Θεόδωρος Γρηγοριάδης επιχειρεί μια χαρτογράφηση αυτής της δεκαετίας, χρησιμοποιώντας ως «πλοηγούς» δύο ιδιαίτερους και χαρακτηριστικούς για την πεζογραφία του ήρωες. Έχοντας ζήσει για χρόνια στη Σουηδία, ο Μανόλης επιστρέφει στην Ελλάδα και εγκαθίσταται στην Αθήνα – μαζί του έρχεται και η μητέρα του, Μαργαρίτα, προς αναζήτηση καταφυγίου από το ασφυκτικό πλαίσιο που έχει διαμορφώσει για την ίδια ο θάνατος του άντρα της και οι συνθήκες υπό τις οποίες συνέβη. Χωρίς να μένουν μαζί, μάνα και γιος ακολουθούν παράλληλες πορείες, τις οποίες ο Γρηγοριάδης επιλέγει να παρακολουθήσει από την οπτική γωνία πότε του ενός και πότε του άλλου. Μέσα στο κλίμα «ευκαιριών» και την οικονομική ευκολία της εποχής, και παρότι έρχεται στην Αθήνα χωρίς σαφές βιοποριστικό σχέδιο, ο Μανόλης δεν αργεί να βρει τον τρόπο να τα βγάλει πέρα, απασχολούμενος μάλιστα σε εμβληματικά επαγγέλματα της εποχής: πρώτα ως διαφημιστής και έπειτα ως σεναριογράφος. Οι δουλειές αυτές –που του φαίνονται «εύκολες» και εξωφρενικά επικερδείς– του επιτρέπουν να μετάσχει κατά κάποιον τρόπο των «θαυμάτων» εκείνης της περιόδου. Εύκολος πλουτισμός, παρέες από τον χώρο του θεάματος, στέκια επωνύμων, ανερχόμενοι πολιτικοί, όλα παρελαύνουν.
Ωστόσο, σε ένα μοτίβο που συναντάμε συχνά στην πεζογραφία του Γρηγοριάδη, ο Μανόλης παραμένει κατά βάση αποστασιοποιημένος από το γενικότερο κλίμα – και είναι η απόσταση αυτή που του δίνει τη δυνατότητα να το καταγράψει. Με σπουδές κλασικής φιλολογίας, αυτοαποκαλούμενος «πλατωνιστής», αδυνατεί στην πραγματικότητα να χωνέψει τη φρενήρη, επιδερμική ευφορία που επικρατεί γύρω του και αρνείται να αφομοιωθεί σε αυτήν. Έτσι, το τριτοπρόσωπο πρώτο μέρος του βιβλίου (που είναι και αυτό στο οποίο απεικονίζεται γλαφυρότερα η ατμόσφαιρα της περιόδου) δίνει τη θέση του σε ένα πρωτοπρόσωπο τρίτο μέρος, όπου περιγράφεται η υπαναχώρηση του ήρωα από τα «κεκτημένα» του και η περιχαράκωσή του μέσα σε έναν πιο ήπιο και ουσιαστικό, αν και ελαφρώς ανερμάτιστο, τρόπο ζωής. Με τη μετάβαση από το τρίτο στο πρώτο πρόσωπο, ο συγγραφέας υπογραμμίζει την απόσπασή του Μανόλη από το πλήθος και τη σταδιακή ψυχική του απομάκρυνση από μια πόλη που φαντάζει για εκείνον τόσο καινούρια, όσο και ξένη – απομάκρυνση που θα κορυφωθεί συμβολικά στο τέλος του βιβλίου, όταν ο Μανόλης θα αρχίσει να διασχίζει τρέχοντας τους δρόμους της Αθήνας, μετά τον σεισμό του 1999.
Αντίστοιχα ξένη προς την πόλη και τον παλμό της εποχής παραμένει και η Μαργαρίτα, παρά τις προσπάθειές της να προσαρμοστεί και να κατανοήσει όσα συμβαίνουν γύρω της. Η σχέση της με τον γιο της διαμορφώνει τον βασικό άξονα του μυθιστορήματος, ενώ μέσα από τα δικά της μέρη (τόσο τα τριτοπρόσωπα αφηγηματικά, όσο και τις ζωντανές και συγκινητικές επιστολές της) σκιαγραφείται ως μια πληθωρική και έντονη προσωπικότητα, γεγονός που φωτίζει και τον χαρακτήρα του Μανόλη – και ιδίως την τάση του να αποσύρεται από το προσκήνιο, όχι ακριβώς προς το περιθώριο, αλλά προς πιο έκκεντρες διαδρομές (τάση που χαρακτηρίζει βέβαια και άλλους ήρωες του συγγραφέα). Το «μυστικό» που τον συνδέει με τη μητέρα του αποτελεί περισσότερο ένα σύμβολο των μυστικών: κατά κάποιον τρόπο, όλη η ζωή του Μανόλη είναι «μυστική», υπό την έννοια ότι έρχεται σε διάσταση με το κυρίαρχο ρεύμα, ή πάντως το απορρίπτει, επιχειρώντας σε τελική ανάλυση να ενσαρκώσει το επικούρειο (παρότι πλατωνιστής ο ίδιος) ιδανικό τού «λάθε βιώσας». Κι αυτό, ενάντια σε μία εποχή που διατυμπάνιζε το αντίθετο.

Τετάρτη, 6 Σεπτεμβρίου 2017

Κριτική για το Παρτάλι

Με αφορμή την επανακυκλοφορία του μυθιστορήματος σε λίγες μέρες μια από τις κριτικές της χρονιάς που πρωτοκυκλοφόρησε:

Ο Βαρδάρης και η δυσφορία του γένους

του Βαγγέλη Αθανασόπουλου

Είναι αγόρι ή κορίτσι ρωτούν όλοι όταν γεννιέται ένα μωρό. Κι όταν συναντάμε κάποιον για πρώτη φορά, το πρώτο που βλέπουμε - ή νομίζουμε πως βλέπουμε- είναι το φύλο του. Η έννοια του προσώπου ή της προσωπικότητας είναι πολύ αφηρημένη έως θεωρητική και στην πράξη αντιστοιχεί σε ένα σύνολο χαρακτηριστικών που λειτουργεί σαν γενική εντύπωση. Αντίθετα, αυτό που αντιλαμβανόμαστε από τον άλλον είναι αυτό που αφήνει να φανεί, το οποίο συνεπάγεται τις κοινωνικές ιεραρχίες και διακρίσεις: το βιολογικό φύλο, το κοινωνικό φύλο ή γένος, τη φυλή, την κοινωνική θέση.

«Παρτάλι» στη Βόρεια Ελλάδα λένε το πολυφορεμένο ρούχο, αλλά και τον ξεπεσμένο και περιθωριακό. Αυτό είναι το όνομα του βασικού χαρακτήρα του μυθιστορήματος του Θ. Γρηγοριάδη, που ντυμένος με γυναικεία ρούχα ζει στη Θεσσαλονίκη της μεταπολίτευσης. Η εμφάνιση του, αλλά και ο μύθος γύρω από τη ζωή του γοητευτικού και αινιγματικού σαρανταπεντάρη, ελκύει τους φοιτητές της Φιλοσοφικής Σχολής, ξεκινώντας μια διαδικασία αυτοσυνειδησίας, στην οποία η αλήθεια και το θέαμα συνεχώς συγχέονται.

Τα θέματα του γένους, της ταυτότητας και της μεταμφίεσης στοιχειώνουν «Το Παρτάλι», ενώ η κυριαρχία του θέματος της παρενδυσίας φτάνει σε τέτοιο σημείο, ώστε να αφορά μεγάλο αριθμό ανδρικών χαρακτήρων, δίνοντας την αληθοφανή εντύπωση πως οι μισοί δίνουν αγώνα για να αποφύγουν το φουστάνι. Ίσως, όμως, αυτή η υπερβολή να είναι σκόπιμη, και να φανερώνει την πρόθεση του συγγραφέα, σχετικά με τον εντοπισμό του δραματικού στοιχείου της ιστορίας σε αυτόν ακριβώς τον αγώνα.

Το «Παρτάλι» καλύπτει την παρενδυσία του με δύο τρόπους: στην αρχική φάση (της Θράκης) με το πρόσχημα των ιστορικών συνθηκών, και στην κύρια φάση (της Αμερικής) με το πρόσχημα του επαγγέλματος (ντραγκ σόου). Μέσα σε αυτήν τη διαλεκτική των τόπων, η Θεσσαλονίκη αποτελεί τον ενδιάμεσο χώρο, τον χώρο της αποκάλυψης και της μύησης. Εκεί όπου πρώτα έρχεται ο έρωτας του Έρικ και μονιμοποιεί/νομιμοποιεί την παρενδυσία, αλλά τελικά και εκεί όπου καταλήγει επιστρέφοντας από την Αμερική, για να αποκαλύψει το πραγματικό Παρτάλι, αλλά και για να μυήσει τον γοητευμένο Μάικ, ο οποίος μετά τον θάνατο του γητευτή του μέσα στα ερείπια του σεισμού του 1978, θα συνεχίσει την ιστορία του μέσα σε μια κατεστραμμένη πόλη. Μέσα από τη συντέλεια του σεισμού θα ξαναγεννηθεί το σώμα της πόλης, ενώ παράλληλα το Παρτάλι θα ξαναγεννηθεί μέσα από το νεανικό σώμα του Μάικ, που σαν ένα νεόκοπο πλάσμα, οδηγημένο από τη γριά πόρνη (που περιφέρεται μέσα στην ιστορία σαν να είναι το πνεύμα του Βαρδάρη), θα βαδίσει προς την ένωση του με το νέο σώμα της πόλης το οποίο έχει ήδη αρχίσει να πλάθεται. Ανάλογο άλλοθι υπάρχει και στην περίπτωση του ψεύτικου Παρτάλι, όπου με την παρενδυσία του θέλει να αποκαλύψει την κρυφή ιστορία του πατέρα του, αριστερού εξόριστου. Αντίθετα, στις περιπτώσεις παρενδυσίας του Μανουήλ και του Μάικ, δεν χρησιμοποιείται κάποιο άλλοθι.

Οι περιπτώσεις που παρουσιάζονται στο μυθιστόρημα συνθέτουν μια συνοπτική ιστορία της παρενδυσίας, σύμφωνα με την οποία το έναυσμα δίνεται μέσα από τις ιστορικές συγκυρίες, το οποίο όμως στη συνέχεια λειτουργεί καταλυτικά έξω από τα ιστορικά συμφραζόμενα, κάνοντας κάποιους να συνειδητοποιήσουν τις πολλές τους ταυτότητες και να νιώσουν πρώτα τη δυσφορία του δικού τους γένους, και μετά την ανάγκη να ντυθούν ένα άλλο γένος. Φορώντας το ξένο ή εξωτικό ρούχο, υπερβαίνουν προκλητικά όχι μόνο τη συγκεκριμένη, αλλά όλες τις συμβατικές διακρίσεις ανάμεσα σε γένη, φύλα, φυλές και κοινωνική θέση.

Πολύσημος είναι ο υπαινιγμός για μια αναλογία ανάμεσα στην παρενδυσία και στην ιστορία. Πραγματικά, το ιστορικό στοιχείο είναι παρόν στις βασικές εκδοχές της παρενδυσίας, αλλά κυρίως στην περίπτωση του μικρού αληθινού Παρτάλι που δημιουργείται μέσα στη βουλγαρική κατοχή (όταν μια μάνα θέλοντας να προστατέψει τον γιο της τον ντύνει κορίτσι). Ο πατέρας, επίσης, του ψεύτικου Παρτάλι είναι αριστερός φυλακισμένος που, χωρίς να είναι ομοφυλόφιλος, ντύνεται με γυναικεία ρούχα για να βρεθεί με συγκρατούμενό του. Αλλά και η μεταπολίτευση παίζει τον ρόλο της στο γαϊτανάκι της μεταμφίεσης, αποτελώντας ένα απροκάλυπτο πλέον ξέσπασμα μιας κραυγαλέας «παρενδυσιακής» περιόδου: της επταετούς δικτατορίας των συνταγματαρχών. Το γεγονός πως η διαδικασία ξεκινά από την εκδοχή της μεταμφίεσης για την κάλυψη του φύλου (δηλαδή από μια μεταμφίεση που έχει ιστορική αιτία), για να καταλήξει με τη μεταπολίτευση σε μια μεταμφίεση χωρίς ιστορική αιτία, συνιστά μια διαδικασία έκπτωσης από τη μεταμφίεση/μεταμόρφωση προς τη μεταμφίεση/τρανσβεστισμό. Η επιλογή της μεταπολίτευσης είναι πολύ επιτυχημένη, όχι μόνο ψυχολογικά (ως εποχή κατά την οποία εκδηλώνεται μια κρίση ταυτοτήτων), αλλά και ρεαλιστικά, επειδή αποτέλεσε μια εποχή έξαρσης, κατά την οποία οι φοιτητές δοκίμαζαν τα πάντα και οι διανοούμενοι εισέβαλαν στο λούμπεν, με φυσική συνέπεια τη συγχώνευση των φοιτητών του Αριστοτέλειου με το λούμπεν του Βαρδάρη.

Το ιστορικό στοιχείο σε αυτήν την ιστορία της ακραίας μορφής της μεταμφίεσης, δηλαδή της παρενδυσίας, δεν λειτουργεί μόνο στη μεγάλη κλίμακα της ιστορικής περιόδου, αλλά και σε μια μικρή κλίμακα αναφορών ή υπαινιγμών σε υπαρκτά πρόσωπα, τα οποία μέσα στον μικρό κύκλο τους έχουν ιστορική σημασία. Από τη στιγμή, λοιπόν, που τον χωρικό αλλά και ιδεολογικό άξονα του μυθιστορήματος σχηματίζουν ο κύκλος του Αριστοτέλειου και εκείνος του Βαρδάρη, οι αναφορές σε πανεπιστημιακούς καθηγητές είναι αυτονόητες (Χασιώτης, Σαββίδης, Χρύσανθος Χρήστου, ενώ ο Μαρωνίτης κρύβεται πίσω από τον καθηγητή που διδάσκει πολύ καλά Όμηρο). Οι λογοτεχνικές αναφορές είναι πιο υπαινικτικές: ο αριστερός φυλακισμένος φαίνεται πως υπονοεί τον Ρίτσο, ο ποιητής - ντέντεκτιβ συναιρεί τα πρόσωπα του Χριστιανόπουλου, περισσότερο και λιγότερο του Ιωάννου (ως φιλολόγου), ενώ το ψεύτικο Παρτάλι ενσωματώνει στον λόγο του στίχους του Γιώργου Θέμελη.

Βαγγέλης Αθανασόπουλος, Καθημερινή