Τετάρτη, 21 Ιουνίου 2017

International Dublin Literary Award. General Theory of Oblivion by José Eduardo Agualusa

A book about a woman who locked herself into her house has won a €100k Dublin literary award

We spoke to its author, Angolan native José Eduardo Agualusa.

A NOVEL ABOUT an old woman who locks herself into her house during a revolution in Angola’s capital city has been awarded the €100k International Dublin Literary Award.

A General Theory of Oblivion by José Eduardo Agualusa has been named as the winner of the prize at a ceremony today. Agualusa will receive €75k of the €100k prize, while the book’s translator, Daniel Hahn – who has worked with the writer on five books – will get €25k.
It was stiff competition for 57-year-old Agualusa: the other nine nominees included Ireland’s own Anne Enright, as well as A Little Life author Hanya Yanigahara.
The book is set in Agualusa’s home of Angola, at a huge time of change for the African country, the eve of its independence from Portugal. As fighting begins between the government and mercenaries, a woman named Ludo retreats to her apartment, even going so far as bricking her door shut to prevent the outside world from reaching her.
The book follows Ludo as she tries to grow her own food, cope with her self-imposed exile, and deal with the changes in her city. It shows how a tragedy led to her withdrawing from life, and becoming suspicious of those around her. A small cast of other colourful characters help paint a portrait of a major time in Angolan history.
With vivid imagery, emotional snatches of poetry that give an insight into Ludo’s state of mind, and its messages about outsiders and racism, the book also found itself nominated for the Man Booker Prize.
Sitting down for an interview with TheJournal.ie yesterday, a delighted Agualusa said that he was particularly happy with his win as “it’s a prize in Dublin, the town with a very old literary tradition”.
In addition, he remarked on the fact the International Dublin Literary Award – whose nominees included his friend Mia Couto – comes from public libraries.
“I think they are very, very important to the development of a country,” said Agualusa of libraries, adding that it’s also an important prize for him “because it’s a prize for the translation, and I really think the translator is essential in the process of success or not success of a book”.
‘I am a liar, I am a writer’
The book is posited to be about a real-life woman, but there’s very little information about such a person online.
Is she real? “No,” smiled Agualusa when asked. “I am a liar, I am a writer. It is completely fiction. It was completely created by me.”
But it turns out the story was inspired by a real-life experience of his own.
“Some years ago I lived in [Angolan capital] Luanda in an apartment that looks exactly like her apartment,” he explained.
I was working as a journalist and in a very hard context, and there was a lot of political problems and hard political problems with the government also. So I don’t want to go out, sometimes I really don’t want to go out, it’s very hard outside. And I start to think if I never go out, how I can live?
The it came to him – the image of an old woman stuck in her house. Agualusa even dreamt about the woman, and after he told a movie-making friend about it, he was encouraged to pen a script. It never got used, so some years later he returned to the story again.
He said that he and his character, Ludo, are different, and “we share this fear, but the fear is not exactly the same. She has this fear of the other, I have this fear of the political [events]“.
He calls her “a good person with the wrong ideas”, much of them racist. Ludo, he added, “is a kind of orphan of the Portuguese Empire, [who] was forgotten in Angola”.
After the book was published, Agualusa said he received letters from readers who knew of people with similar experiences. “So I think there’s a lot of people like that, that destroyed their lives because they are so terrified about the others. I think it’s a universal story, it’s not just in Angola.”
‘It’s a tragedy that we suffer everywhere’
The novel functions as a short history of this period of Angola’s past, but Agualusa also emphasises that he is not trying to represent everyone’s story here.
“Writers can just represent just themselves,” he said. “And of course our world, it’s just our world. It’s my Angola, it’s my Luanda… [But] it’s a kind of responsibility, yes.”
Ludo processes her world through writing. “She is a writer in that sense that all of us, we write to understand, to understand the other and to understand ourselves,” said Agualusa. “I like that idea that she has a very good library and so each book is a kind of window and she starts to burn the books, and so her world is extinguished, is diminished as she burns the books.”
She also suffers a personal tragedy that explains why she has chosen to hide herself away from the world.
“It’s a very specific story of course but it’s a tragedy that we suffer in Angola and in other countries. Everywhere, indeed,” said Agualusa. “I think books especially in countries as Angola that live under a totalitarian system, and people have no voice, I really think writers have this obligation to promote dialogue and promote discussions on important issues like that, violence against women.”
As a young boy, Agualusa read voraciously. He began writing properly in university – where so few of them wrote for the newspaper that they would make up bylines to make it look like there were more writers.
“And it was a good exercise because I developed different kinds of styles,” said Agualusa of that time. In a sense, it prepared him for a career where he now writes journalism, novels, plays and poetry.
‘You learn about your book’
His next novel has just been released in Portugal, and he and Hahn are about to start work on the English translation. Right now, there’s lots of debate over the title. “We don’t care about the rest of the book,” joked Agualusa’s translator, Daniel Hahn.
The act of translating is a difficult one. Many times during the process, they will come across words or phrases that don’t have an exact translation.
“It’s still rare to have writers who understand that,” said Hahn. “The thing you most want from your writer, you want them to be a great writer, you want them to be a nice person, all these things, but you also want them to understand what translation is.”
He gives the example of a word Agualusa uses, soledad. “I have to choose between [the translation] solitude and loneliness, it could be either,” said Hahn, by way of explanation.
And to have a writer who will discuss which one to choose is fine. To have a writer who will say ‘no, no but I mean both’? Well, you can mean both all you want, but then it has to be in Portuguese.
“I think the most interesting thing is you discover things about your book that you didn’t know previously, so you learn about your own book,” added Agualusa of the translation process.
Hahn said he gets why writers are nervous about translation. “I completely understand if you are a writer who is very careful and very deliberate and trying to do something specific and is completely in control of your language,” he said.
Agualusa said that as an author, within five minutes of conversation you’ll know whether a translator is good or not.
“So sometimes you understand he is not so good, but you can do nothing,” he shrugged.
Luckily, he and Hahn have a very fruitful working relationship, and the work on the forthcoming book won’t need to be as intense as it as when they first started working together.
That sense of trust is key, but so too is being able to show off Agualusa’s writing in the best way possible. Luckily, Hahn’s own gift for writing makes it so.
“The difficult bit is creating something that is alive, in a way that some writing is alive and some writing is dead, and you want to make something that is still alive,” said Hahn.
That is the hard thing, not to make something that is clinging anxiously to the original, something that feels that it has a pulse, and muscle, and blood, and all those things.
A General Theory of Oblivion by José Eduardo Agualusa is available in all good bookshops.

Κυριακή, 18 Ιουνίου 2017

Καινούργια πόλη παρουσίαση στην LIFO

Γράφει ο Χρήστος Παρίδης

Στα βιβλία του οι άνθρωποι ζουν πάθη σχεδόν ανομολόγητα, συχνά αποτρόπαια, σε φόντο μεταφυσικό ή μυθικό. Ο Θόδωρος Γρηγοριάδης καταγράφει τη  φυλή των ανθρώπων  χωρίς φτιασίδια, χωρίς αιτιολογήσεις, ενίοτε με λίγη μαγεία!    Στο τελευταίο του μυθιστόρημα ένας νέος άντρας, ο Μανόλης επιστρέφει στην Ελλάδα, ύστερα από κάποιο διάστημα που έζησε στη Σουηδία. Φυγαδεύει τη μάνα του από τον βορρά στον νότο για να τη σώσει από την κοινωνική κατακραυγή της αποπνικτικής επαρχίας καθώς έχασε τον άντρα της κάτω από μυστηριώδεις συνθήκες, τις οποίες ο συγγραφέας μας κρατάει για να μας τις αποκαλύψει σαν έκπληξη, κι αποτελεί το μυστικό των δύο, μάνας -γιού. Χαρακτηριστικό μοτίβο των βιβλίων του Γρηγοριάδη όπου πάντα οι άνθρωποι που περιγράφει συντηρούν μέσα τους κάποιο μυστικό που τους άλλαξε τη ροή της ζωής τους.  
Προσγειώνονται οι δυο τους στη μεγάλη πόλη, την Αθήνα των ‘90s, την εποχή του ΚΛΙΚ και της έκρηξης του lifestyle, των διαφημιστικών γραφείων και τον executives , των σήριαλ της ιδιωτικής τηλεόρασης και των γκουρμέ εστιατορίων, των πρώτων γκαλερί και του clubbing, των πρώτων περφόρμανς και των γκλάμορους σόου πίστας. Πριν δηλαδή ξεσπάσει το σκάνδαλο του χρηματιστηρίου και αρχίσει η κάτω βόλτα. Όλο το πρώτο μέρος του βιβλίου είναι ένας καταιγισμός ονομάτων και διασημοτήτων της αθηναϊκής ζωής, ένα ατέρμονο name dropping από όπου παρελαύνουν όλα τα ονόματα της σόου μπίζνες και της κεντρικής πολιτικής σκηνής καθώς λειτουργεί ως φόντο της εποχής που κατά κάποιο τρόπο επηρεάζει την επαγγελματική και προσωπική ζωή του Μανόλη, αλλά  και της Μαργαρίτας που επιβιώνει δίπλα σε μια γριά θεία στο Παγκράτι. Σαν χρονικό μιας εποχής αλαζονικής κι αλλοπαρμένης. Αφήγηση σε τρίτο πρόσωπο: Δρόμοι, δρομάκια, κλαμπ, ρέστοραν, κέντρα, θέατρα, ταινίες, περιοδικά, εφημερίδες. Για όσους από εμάς τη ζήσαμε είναι σαν μια επιστροφή στο παρελθόν, μια σχεδόν γραφική αναπόληση. Ένα παρελθόν που μοιάζει μακρινό και απίστευτα παράταιρο σε σχέση με την τρέχουσα πραγματικότητα.

   Μια σειρά από ανεπίδοτες επιστολές της Μαργαρίτας στον γιο της λειτουργούν υποδόρια και λογοτεχνικά οδηγώντας το βιβλίο σε μια κορύφωση. Μια έμμεση αφήγηση που γίνεται χορός αρχαίου δράματος, ο σχολιασμός του συγγραφέα στη ζωή του Μανόλη έτσι όπως εκείνη εξελίσσεται. Η παράλληλη δράση, η τρίτη «ματιά» που ανοίγει στον αναγνώστη τις κρυφές αγωνίες μιας απελπισμένης κι ένοχης μάνας.    Η στάση βέβαια του Μανόλη από τη στιγμή που η αφήγηση γίνεται σε πρώτο πρόσωπο, είναι κάπως προφητική. Ο Μανόλης εγκαταλείπει την ανέμελη lifestyle ζωή του κέντρου, καταστρέφεται οικονομικά -όπως άλλωστε και η μάνα του-, σχεδόν πιάνει πάτο, βρίσκεται στο περιθώριο της πόλης, κι έτσι όταν εμφανίζεται ένας ανώνυμος αθλητής, φιγούρα εμβληματική του μυθιστορήματος, που συνεχώς τρέχει διασχίζοντας απ’ άκρη σε άκρη την Αθήνα, τον ακολουθεί θέλοντας από κάπου-κάποιον να πιαστεί, να τον φέρει στην επιφάνεια από την καταβύθιση στη ψυχική του  άβυσσο. Την ίδια στιγμή γύρω του η πόλη σείεται  από έναν καταστροφικό σεισμό, όπως ακριβώς στο τέλος του Παρταλιού στη Θεσσαλονίκη.  

Ο Γρηγοριάδης για μια ακόμα φορά πετυχαίνει να αναδείξει την εποχή του μέσα από ανθρώπους που βρέθηκαν να πληρώνουν το τίμημα των παράδοξων επιλογών τους. Που φέρουν τραύματα και έχουν και οι ίδιοι προκαλέσει πληγές και καταστροφές. Η «Καινούργια Πόλη» μοιάζει εξωφρενικά παλιά και φωτίζει έναν τύπο ανθρώπων που σήμερα σπανίζουν. Ή δεν τους βρίσκεις εύκολα στις διαδρομές του κέντρου. Άνθρωποι αγνοί, αφελείς, έκπληκτοι με το τουπέ και το θράσος της πρωτεύουσας όπου έχουν αποδράσει από το παρελθόν τους, και τα μέρη τους που τους έπνιγαν. Μια εποχή που μας άφησε συντρίμμια, κακόγουστες εικόνες στην τηλεόραση και χρέη.    Για όσους γνωρίζουν τη θεματική των βιβλίων του Γρηγοριάδης θα αναγνωρίσουν στον Μανόλη έναν από τους πρωταγωνιστές του πιο εμβληματικού του μυθιστορήματος «Το παρτάλι». Έτσι, πιάνοντας το νήμα από το προηγούμενο βιβλίο του « Ζωή μεθόρια» είναι σαν να ολοκληρώνει μια τριλογία ρίχνοντας, ίσως, τίτλους τέλους σε μία διαδρομή -το προσωπικό του σύμπαν- που ξεκίνησε με τα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης στη Θεσσαλονίκη, μια πόλη βυζαντινή και ερωτική-ενοχική, μιας παρέας φοιτητών από την επαρχία οι οποίο περιδιαβαίνουν τον Βαρδάρη και ανακαλύπτουν τη ζωή και το ερωτικό παιχνίδι.    Εκεί, στο Παρτάλι ο Μανόλης, εντέλει «φυγαδεύεται» από τη μάνα του τη Μαργαρίτα ώστε να μην βυθιστεί στο «βούρκο». Αυτόν ακριβώς και τη δική του ιστορία ανασύρει το βιβλίο, 20 χρόνια μετά αν και η Καινούργιο πόλη στέκει και διαβάζεται εντελώς ανεξάρτητη από τα προηγούμενα.    Στην Καινούργια πόλη το χρέος του Μανόλη είναι απέναντι στον εαυτό του που αρνείται να απελευθερωθεί, να απογειωθεί, να βγάλει από πάνω του τον μανδύα της ηθικής και της τάξης. Να βυθιστεί –καταλυτικά- στο βούρκο από τον οποίο 20 χρόνια πριν τον ανέσυρε η μητέρα του νομίζοντας ότι τον έσωζε αλλά στην πραγματικότητα τον χαντάκωνε κάτω από την υπερπροστατευτική της φτερούγα – όπως όλες οι Ελληνίδες μάνες- παραπέτασμα από την κοινωνία και το μεγάλο ρίσκο της ζωής. Να τρέξει και να αποδράσει πίσω από τον δρομέα της Ακαδημίας Πλάτωνα, του Εθνικού Κήπου αλλά και της Πλατείας Βάθη. Σαν μια ανάταση στο μέλλον, σαν μια αργοπορημένη ενηλικίωση.  Πηγή: www.lifo.gr

Σάββατο, 17 Ιουνίου 2017

Ο Μάνος Κοντολέων για την Καινούργια πόλη στο diastiho

Γνωρίζω το μεγαλύτερο μέρος του έργου του Θεόδωρου Γρηγοριάδη. Και έχω δηλώσει στο παρελθόν την άποψή μου πως ο Γρηγοριάδης είναι ο συγγραφέας εκείνος που αφήνει τον κεντρικό ρόλο στα μυθιστορήματά του να τον έχουν όχι μόνο (ή τόσο) τα κεντρικά πρόσωπα των έργων του όσο ο τόπος στον οποίο τα πρόσωπα αυτά ζούνε.
Επίσης έχω σημειώσει πως πρόκειται για ένα συγγραφέα που πολύ, πάρα πολύ συχνά έχει ως βάση των ιστοριών του περιοχές και πόλεις της Βόρειας Ελλάδας.
Παρόλα αυτά και η Αθήνα διεκδίκησε πρωταγωνιστικό ρόλο στο προτελευταίο του βιβλίο –«Το μυστικό της Έλλης» ήταν- όπως και σε αυτό το τελευταίο επίσης τον διεκδικεί.
Πέρα από την παρουσία ενός τόπου, ο Γρηγοριάδης συνηθίζει –τουλάχιστον σε αυτό το τελευταίο του έργο, αλλά και στο προηγούμενο, στο «Ζωή Μεθόρια»- να αναζητά το πώς μπορεί να περιγραφεί η σύγχρονη κοινωνική ιστορία της Ελλάδας μέσα από τις καθημερινότητες των ηρώων του.
Αφού, λοιπόν, στο προηγούμενο μυθιστόρημα οι μέρες της κεντρικής ηρωίδας του σηματοδότησαν την δεκαετία του ’80 (ήταν η εποχή όπου τα άτομα είχαν την ψευδαίσθηση πως έχουν στα χέρια τους το δικό τους μέλλον μα και το μέλλον ολόκληρης της χώρας), σε αυτό το τελευταίο του έργο  ο συγγραφέας προχωρεί στην επόμενη δεκαετία και κλείνει όλον τον αιώνα. Και βέβαια ο τόπος όπου αυτό το τέλος θα περιγραφεί δεν μπορούσε να ήταν άλλος από την πρωτεύουσα, την Αθήνα.
Το τέλος ενός αιώνα και μαζί το τέλος μιας εποχής. Σ΄ αυτό το τέλος πορεύονται και οι ήρωες του Γρηγοριάδη.
Κλείνει ο συγγραφέας τον αιώνα που τον γέννησε και κάνει προσκλητήριο σε πολλούς  από τους ήρωες προηγούμενων βιβλίων του. Όλοι τους άτομα που γεννήθηκαν μέσα στα χρόνια του 20ου και υπήρξαν θύματά του. Ο καθένας κάπου χάθηκε ή συμβιβάστηκε.
Σίγουρα πάντως η βασική ηρωίδα αυτού του μυθιστορήματος – η Μαργαρίτα- καθώς πλησιάζει το τέλος της βιολογική της ζωής, προλαβαίνει μόνη της να κατηφορίσει προς τη θάλασσα και … Σταδιακά έγινε μια κουκίδα που χάθηκε μέσα σε ένα τεράστιο ασημένιο σύννεφο που κατέβαινε, άπλωνε και έπνιγε τον αττικό ουρανό, μαζί και τη λαμπερή πολιτεία.
Η οικειοθελής αποχώρηση μπορεί  λοιπόν να εκφράζει μια αξιοπρεπή στάση.
Αλλά υπάρχει και μια άλλη τακτική - αυτό που δεν μπόρεσα μήτε να το κάνω δικό μου, μήτε κι εκείνο να με κερδίσει, καλύτερα να το αφήσω να προχωρά στον δικό του σχεδιασμό κι εγώ απλώς να το παρακολουθώ.
Ο Μανώλης –ο γιος της Μαργαρίτας και επίσης βασικό πρόσωπο του έργου- κάπου καθώς θα πλησιάζει στο μέσο του βίου του και καθώς ο αιώνας θα αποχωρεί, θα μας ενημερώσει … αναπτύσσω ταχύτητα και νιώθω ότι πετάω επιτέλους πάνω απ΄ όλους, πάνω από το κακό, εισπνέοντας τον πνιγμό της ατμόσφαιρας ενώ αυτό που αφήνω πίσω μου στα χαμηλά μοιάζει με μια άλλη, μια καινούργια πόλη.
Η καινούργια πόλη σε ποιους θα ανήκει και ποιους θα φιλοξενεί;
Οι ήρωες του Θεόδωρου  Γρηγοριάδη πάντως δεν θα ανήκουν στους πολίτες του 21ου αιώνα. Μείνανε εραστές μια ατομικής ελευθερίας και θιασώτες περιοχών όπου τα αδιέξοδα κυριαρχούσαν.
Η κεντρική πλοκή του μυθιστορήματος  δεν έχει και τόση σημασία. Θα ήταν ανώφελο να προσπαθήσει κάποιος να κάνει την περίληψή της. Και ασφαλώς θα αδικούσε όλο το έργο. Γιατί στην περίπτωση του Γρηγοριάδη ισχύει απόλυτα το αξίωμα που λέει πως λογοτεχνία δεν είναι τόσο  το τι λέγεται, όσο το πως λέγεται.
Μυθιστόρημα τέλους ενός αιώνα –έτσι εγώ διάβασα το «Καινούργια πόλη».
Αυτό το τέλος ο Γρηγοριάδης το περιγράφει με τρόπο ασυνήθιστο. Δεν στέκεται σε κεντρικά λάθη, δεν βροντοφωνάζει   τις παραλήψεις. Μένει στις λεπτομέρειες ή μάλλον αναφέρει τα γεγονότα της τελευταίας δεκαετίας του 20ου έτσι όπως τα εισέπρατταν οι απλοί άνθρωποι που βρέθηκαν να κατοικούνε  σε μία μεγαλούπολη που αποφάσιζε να υιοθετήσει ευρωπαϊκό προφίλ χωρίς να διαθέτει ευρωπαϊκή ιδιοσυγκρασία.
Πλήθος ασήμαντα γεγονότα, άσκοπές περιπλανήσεις στους δρόμους της πόλης, απρογραμμάτιστο ξόδεμα ονείρων και ταλέντων. Αστοί και μικροαστοί δεν αλλάζουν τον τρόπο σκέψης ούτε κάτι διαφορετικό κάνουν, απλώς μαθαίνουν το θάνατο του Ελύτη και του Χατζιδάκι και μπροστά στη λεηλασία της φούσκας του χρηματιστήριου εκείνοι αντί να διαμαρτυρηθούν θα προστρέξουν  στη βοήθεια της άνοιας.
Όλα αυτά δίπλα σε απλές αναφορές – πινελιές γεγονότων που χαρακτήριζαν την εποχή εκείνη* από την αρρώστια του Παπανδρέου έως τα μπαρ της μόδας και τα περιοδικά που καθορίζανε ένα τρόπο ζωής τυλιγμένης σε σελοφάν.
Και η γραφή του Γρηγοριάδη όλα αυτά να τα περιγράφει με μια διάθεση  απόμακρη, μα που με υπόγειους και ξαφνικούς ελιγμούς και να τα τέμνει σε βάθος.
Μυθιστόρημα που τελειοποιεί ένα συγκεκριμένο είδος αφήγησης –η λεπτομέρεια που ενώ δείχνει ασήμαντη, είναι αυτή που φωτίζει το σημαντικό όλο.
Και ένας συγγραφέας που αφού συγκατοίκησε με τους ήρωές του, τώρα αφήνει πίσω του το σπίτι που ο σεισμός γκρέμισε και τρέχει στους δρόμους να επικοινωνήσει με εκείνον –ήρωα προηγούμενου ή και μελλοντικού έργου;- που για χρόνια δεν του είχε δώσει την πρέπουσα  σημασία.
Έργο –το ομολογώ- αρκούντως κλειστό.  Κι όμως…  Ο Θεόδωρος Γρηγοριάδης από μυθιστόρημα σε μυθιστόρημα, άλλοτε με τους ήρωές του κι άλλοτε ο ίδιος με τη γραφή του, μας μαθαίνει την Τέχνη τόσο του αποχαιρετισμού όσο και του καλωσορίσματος.

Πρώτη δημοσίευση: http://diastixo.gr/kritikes/ellinikipezografia/7209-images-images-book-covers-2017-kainourgia-poli-jpg

Τρίτη, 6 Ιουνίου 2017

Κολμ Τοιμπίν : Όχι στα flash back, αφήστε κάτι στον αναγνώστη

Bad memories: Colm Tóibín urges authors to lose the flashback

Speaking at the Hay literary festival, the Irish novelist said modern writers should emulate Jane Austen and stop overdoing the backstory

Colm Tóibín has issued a rallying call against what he sees as the scourge of modern literature: flashbacks.

The Irish novelist said the narrative device was infuriating, with too many writers skipping back and forward in time to fill in all the gaps in a story.

“We are living in the most terrible age,” Tóibín told the Hay literary festival in Wales. “I know people are worried about Brexit and I know people worry about Donald Trump. But I worry about the flashback.

“You can’t read any book now – any book – without suddenly, on chapter 2, [the writer] taking you back to where everybody was 20 years ago. How their parents met, how their grandparents met.”

Tóibín was taking part in a panel discussion on Jane Austen, who, he said, wrote complex, layered characters without ever contemplating a flashback.

For example, he said, Mr Bennet in Pride and Prejudice is a number of different characters, with the reader feeling less on his side as the novel progresses. Fanny Price in Mansfield Park, meanwhile, is not very bright and then she is. “That lack of being obvious gives her a depth, especially her stubborn feelings.”

Tóibín urged writers to leave it to readers to figure out a person’s character. “I like the business of: we don’t know, it is left out, just imagine it yourself... you do it! I do not want to know how Mr Bennet met Mrs Bennet.” Having said that, how they met is a complete mystery, he said. “What happened that night?”

Tóibín said that although Mr and Mrs Bennet are not physically described in Pride and Prejudice’s first chapter, you know how to read both of them straight away from the things they say.

The panel was one of a number of Austen-themed events taking place in the run-up to the 200th anniversary of her death on 18 July. Tóibín was also launching his new book House of Names, a retelling of the classical Greek tales of the house of Atreus, including the stories of Agamemnon and his wife Clytemnestra, their son Orestes and daughters Iphigenia and Electra.

Δευτέρα, 5 Ιουνίου 2017

Χουάν Γκοϊτισόλο δύο παλιότερες παρουσιάσεις στα ΝΕΑ με αφορμή το θάνατό του


 «Το να έχεις δύο γλώσσες και κουλτούρες είναι καλύτερα από μία, και τρεις καλύτερα από δύο»  ―Χουάν Γκοϊτισόλο  

 O Χουάν Γκοϊτισόλο θεωρείται κάτι σαν εθνικός συγγραφέας στην Ισπανία. Μόνον που τα τελευταία χρόνια εκείνος τους εγκατέλειψε και πήγε να ζήσει στο Μαρόκο. Δεν του αρέσει η σημερινή Ισπανία.   Πριν μήνες γράφτηκε στις εφημερίδες ότι ο συγγραφέας, που ζει στο Μαρακές, έβαλε στόχο να διασώσει την παραδοσιακή πλατεία Τζέμα αλ-Φνα που κινδύνευε να γεμίσει με εμπορικά κέντρα. Έπεισε την Ουνέσκο να την ανακηρύξει «προφορική κληρονομιά της ανθρωπότητας». Και το πέτυχε.   
Εκεί, μέσα στη σκιερή Μεδίνα, ζει ο Γκοϊτισόλο, έχοντας υιοθετήσει μια οικογένεια Μαροκινών, αυτός που ο Κάρλος Φουέντε αποκαλεί ως τον σημαντικότερο εν ζωή συγγραφέα της Ισπανίας.   Ο Γκοϊτισόλο επέλεξε για τα στερνά του έναν διαφορετικό πολιτισμό, που δεν τον θεωρεί όμως απόμακρο από τις πολιτισμικές και γεωγραφικές του καταβολές. Μια ηθελημένη «εξορία» που δεν τον κρατάει επαναπαυμένο στις δάφνες του πετυχημένου λογοτεχνικού έργου του, ευρύτατα αποδεκτού και μεταφρασμένου σε ξένες γλώσσες.   Από την εποχή του Φράνκο, όταν τα βιβλία του ήταν απαγορευμένα, μέχρι και σήμερα παρεμβαίνει σε πολιτικά ζητήματα. Πρόσφατα, μαζί με άλλα μέλη του Διεθνούς Κοινοβουλίου Συγγραφέων (Χοσέ Σαραμάγκο, Ράσελ Μπάνκς κ.α), βρέθηκε στην Παλαιστίνη.  
 Έκτοτε παραμένει ένας άνθρωπος σε μόνιμη επαγρύπνηση. Επιδιώκει την επαφή με κάθε υπό-στρωμα της κοινωνίας, πιστεύει ότι μία κουλτούρα που δεν εμπλουτίζεται από διαφορετικές περιθωριακές ομάδες είναι καταδικασμένη. Η στάση του ως μεταιχμιακού συγγραφέα ξεκινάει από την ίδια την πηγή της γλώσσας του. Γεννημένος στη Βαρκελώνη από Καταλανή μητέρα, την είδε να πεθαίνει κατά τη διάρκεια ενός βομβαρδισμού από αεροπλάνα του Φράνκο. Η στιγμή εκείνη τον στιγμάτισε για πάντα. Θα τολμούσαμε να πούμε ότι και η γραφή του αποτελεί μια αφηγηματική μεταφορά του ζωγραφικού έργου Γκουέρνικα.   

Ο Θερβάντες, ο Βοκκάκιος, οι Χίλιες και μία νύχτες, ο Καλβίνο αλλά κυρίως ο Μπόρχες είναι οι μεγάλοι του δάσκαλοι. Οι ανασκευασμένες ιστορίες και οι ανατρεπόμενες εκδοχές συντηρούν τη λαβυρινθώδη «πλοκή» των μυθιστορημάτων του. Ο Γκοϊτισόλο επιμένει: «Δεν κατέχουμε την αλήθεια παρά μόνο αποσπασματικά».   
Φιλοξενούμενος σε μια άλλη γλώσσα (γράφει στα καστιλιάνικα), φρόντισε να μάθει Αραβικά, αγγλικά, γαλλικά και τουρκικά και συνδύασε την πρωτοπόρα γραφή του με έντονο πολιτικό υπόβαθρο, αποφεύγοντας τα «μηνύματα», τοποθετώντας τις ιστορίες του από το Σεράγεβο μέχρι τη Βόρεια Αφρική, στην περιφέρεια της Δύσης. Χρησιμοποιώντας φανταστικούς και αληθινούς χαρακτήρες, δεν διστάζει να κάνει άλματα στο χώρο και στον χρόνο, να χρησιμοποιεί τον Θερβάντες ως ήρωα των δικών του βιβλίων ή να «καίει» τις σελίδες του στις φωτιές του Πολέμου του Κόλπου.  
 Φανατικός οπαδός της πολυπολιτισμικότητας δεν συγχώρεσε ποτέ την Ισπανία για την ψευδοτουριστική της εικόνα, και για την απόρριψη του αραβικού και εβραϊκού της παρελθόντος. Ένθερμος υποστηρικτής του ισλαμικού πολιτισμού, θυμώνει που ένας τόσο πολύπλοκος πολιτισμός ασφυκτιά μέσα σε φανατικά καθεστώτα.   
Η πειραματική του γραφή, αποκαλυπτική, ανησυχητική, χρωστάει πολλά σε αυτή την ανάμιξη πληθυσμών, γλωσσών: Τραγουδιστάδες, παραμυθάδες, στρατιώτες, πρόσφυγες, λογοτεχνικοί ήρωες που αντλούν λόγο και υπόσταση όχι μέσα από τις ρεαλιστικές συμβάσεις του μυθιστορήματος αλλά από τις απεριόριστες δυνατότητες της γραφής. Ο Θερβάντες, ο Βοκκάκιος, οι Χίλιες και μία νύχτες, ο Καλβίνο αλλά κυρίως ο Μπόρχες είναι οι μεγάλοι του δάσκαλοι. Οι ανασκευασμένες ιστορίες και οι ανατρεπόμενες εκδοχές συντηρούν τη λαβυρινθώδη «πλοκή» των μυθιστορημάτων του. Ο Γκοϊτισόλο επιμένει: «Δεν κατέχουμε την αλήθεια παρά μόνο αποσπασματικά».   Το μυθιστόρημα «Τρεις εβδομάδες σ΄ ένα φανταστικό κήπο» έχει ως προμετωπίδα ένα απόσπασμα από τον Δον Κιχώτη, ενώ ο τίτλος του σαφώς παραπέμπει στους φανταστικούς κήπους του Μπόρχες.  
  Κυκλοφόρησε πρώτη φορά το 1997 και μέσα από 28 μικρές ιστορίες, που κάθε μία αντιστοιχεί στα ισάριθμα γράμματα της αραβικής αλφαβήτου, προσπαθεί να διηγηθεί την περιπέτεια ενός φανταστικού φίλου του Φεντερίκο Γκαρσία Λόρκα, του Εουσέμπιο, που συνελήφθη αιχμάλωτος από τους Φασίστες του Φράνκο και κρατήθηκε σε ένα στρατόπεδο του Μαρόκου. Στη συνέχεια δραπέτευσε με τη βοήθεια του μαροκινού φρουρού του και ζήσανε μαζί -κατά μία εκδοχή.  
 Ο κύκλος των αφηγήσεων (Les semanas del jardin. Un circulo de lectores, ο ισπανικός τίτλος του μυθιστορήματος) λαμβάνει χώρα μέσα σε ένα περιποιημένο κήπο όπου οι αφηγητές, εικοσιοκτώ στον αριθμό, κάθε ηλικίας και επαγγέλματος, αφηγούνται τη δική τους ιστορία για τη ζωή ή τα μεμονωμένα περιστατικά που επέπεσαν στην αντίληψή τους για την αινιγματική και αβέβαιη προσωπικότητα του Εουσέμπιο. Οι τρεις ενότητες αντιστοιχούν χρονικά στις τρεις εβδομάδες. Κάθε αφηγητής έχει το δικό του προσωπικό λόγο.   Η αποσπασματικότητα και η πολυφωνία του μυθιστορήματος είναι και η γοητεία του. Με το πρόσχημα των «προφορικών» αφηγήσεων ο συγγραφέας κατορθώνει να δημιουργήσει μια φανταστική πραγματικότητα.    Δύσκολο βιβλίο αλλά απομένει η χαρά στο τελείωμά του, όπως όταν κερδίζεις ένα δύσκολο στοίχημα. 

Tίτλος: Τρεις εβδομάδες σ΄ ένα φανταστικό κήπο Eκδότης: Εκδόσεις Εξάντας (Μετάφραση Τάσια Παναγοπούλου) Xρονολογία έκδοσης: 2003   


  Η εκδοτική εμφάνιση του Χουάν Γκοϊτισόλο στην χώρα μας έγινε κάπως ανάποδα. Πρώτα κυκλοφόρησε το μυθιστόρημα του 1997 «Τρεις εβδομάδες σε ένα φανταστικό κήπο» (Εξάντας) και το 2006 το θεωρούμενο τελευταίο του «Αυλαία» (Κέδρος). Μέχρι τότε παρέμενε σχεδόν άγνωστος στη χώρα μας. Πάντως, ο Βασίλης Βασιλικός, που τον γνώρισε στο Παρίσι, στα «290 Πρόσωπα» (Ελλην.Γράμματα) περιλαμβάνει λήμα «Γκοϊτισόλο» σημειώνοντας: «είναι κι τελευταίος εξόριστος των μεσογειακών δικτατοριών. Του εύχομαι και του Χουάν ταχείαν επάνοδον». Μάλλον δεν έπιασαν οι ευχές του γιατί ο Γκοϊτισόλο, σήμερα, ζει «εξόριστος» στο Μαρόκο και οι εμμονές του με την Ισπανία, μόνον ανοιχτούς λογαριασμούς έχουν αφήσει στη ζωή και στο έργο του.   Διάλεξε να πολεμήσει τη χώρα του μέσα από τα κείμενα. 
Τα βιβλία του Γκοϊτισόλο επικοινωνούν με τα έργα του 20ου αιώνα που πάλεψαν να απαλλαγούν από την τυραννία της μορφής του ρεαλιστικού μυθιστορήματος. Αποτελούν ένα παλίμψηστο της ισπανόφωνης γλώσσας και λογοτεχνίας ενώ τα ίχνη του Μπόρχες αφήνουν παντού ανεξίτηλα σημάδια. Ο Γκοϊτισόλο δεν ενδιαφέρεται για την «παλιομοδίτικη» φόρμα του ψυχολογικού μυθιστορήματος και πιστεύει ότι ένας συγγραφέας οφείλει να είναι θεωρητικά καταρτισμένος και πολιτικοποιημένος. Κατηγόρησε την Ισπανία επειδή διέγραψε το αραβικό και το εβραϊκό της κληρονομιά, υιοθετώντας την ευρωπαϊκή ομογενοποίηση.   
O Γκοϊτισόλο λαμβάνει το Βραβείο Θερβάντες 2014 Ο Χουάν Γκοϊτισόλο γεννήθηκε το 1931 στη Βαρκελώνη από Καταλανή μητέρα και Βάσκο πατέρα. Ο μεγαλύτερος αδελφός του, ο Χοσέ, έγινε ποιητής και ο νεώτερος, ο Λουίς, μυθιστοριογράφος («Ημερολόγιο 360ο» εκδόσεις Scripta). Ο Χουάν, με το πρώτο του κι όλας μυθιστόρημα «Νεαροί Δολοφόνοι», γνώρισε μεγάλη κριτική αποδοχή. Τη δεκαετία του 50 έφυγε για το Παρίσι όπου δούλεψε σε εκδοτικούς οίκους και γνώρισε τους σημαντικότερους συγγραφείς της εποχής. Εκείνος, όμως, που αληθινά τον επηρέασε ήταν ο Ζαν Ζενέ. Όπως ο Ε.Μ Φόρστερ, έξη δεκαετίες νωρίτερα δέχθηκε την «επιφώτιση» του Έντουαρντ Κάρπεντερ και απελευθερώθηκε, ακολουθώντας έναν Άραβα έφηβο στα στενά της Αλεξάνδρειας, έτσι κι ο Χουάν, στα λαϊκά παρισινά μπαρ, θα γνωρίσει τον δικό του Άραβα και θα επανεξετάσει την σχέση του και με την Μονίκ Λαγκ, τη γυναίκα με την οποία συζούσε από χρόνια στα πλαίσια μιας ανοιχτής σχέσης.  
 Η νέα αυτή τροπή φάνηκε και στο έργο του. Απαξιώνοντας τα προηγούμενα μυθιστορήματα προχώρησε, το 1966, στο μυθιστόρημα «Στοιχεία ταυτότητας» το πρώτο έργο μιας τριλογίας με ισχνά ρεαλιστικά δεσίματα και προκλητικές γλωσσολογικές και μορφολογικές ανατροπές, αδιαφορώντας για την χρονική συνέπεια και την ψυχολογική εμβέλεια των ηρώων του. Ο Άλβαρο, Ισπανός εξόριστος που ζει στο Παρίσι τη δεκαετία του '50, για να ξεφύγει από την επικράτεια του Φράνκο, από «μια τάξη πραγμάτων ασύδοτη, κενή» και να απομακρυνθεί από όσους «είχαν προσπαθήσει να κάμψουν την αντίστασή του και να τον φυλακίσουν στον άκαμπτο κορσέ ορισμένων κανόνων», επιστρέφει στην πατρίδα του, προκειμένου να γυρίσει ένα ντοκιμαντέρ για τη τηλεόραση πάνω στην σφαγή από τους πολιτοφύλακες ενός αθώου πλήθους χωρικών στη Γέστε και την εργατική μετανάστευση που επακολούθησε. Στη νότια Ισπανία ξαναβιώνει σκηνές που του προκαλούν «ηθικό πόνο»: εφηβικούς έρωτες, την στενή σχέση με τον εξάδελφο Σέρχιο, που κι αυτός εξοντώθηκε άδικα στα νιάτα του, τη δολοφονία του πατέρα του το 1936 από πολιτοφύλακες.   

  Πράγματι, η αυτοεξορία στην Ευρώπη καθόλου δεν είχε ισχυροποιήσει τις δυνάμεις του αντιθέτως στα ταξίδια που έκανε, ως δημοσιογράφος, ομολογεί: «αγωνιζόσουν για έναν κόσμο που θα ήταν ακατοίκητος για σένα». Και όταν επιστρέφει στη Γέστε ούτε και το ντοκιμαντέρ θα αποσώσει γιατί το κατάσχουν οι αρχές. Καθώς ο ήλιος πυρώνει την γη της Ανδαλουσίας ο Άλβαρο ζει μια παραίσθηση, ένα κακό όνειρο, το παρόν προβάλλεται σαν φαινόμενο αντικατοπτρισμού. Ο αφηγητής του μυθιστορήματος προετοιμάζει την αφαίμαξη της μνήμης του και οδεύει προς μια πλήρη διαγραφή του παρελθόντος και των στοιχείων της ταυτότητάς του, διαλύοντας ταυτόχρονα και κάθε λογική συνέπεια στην αφήγηση, που τελειώνει με την οδηγία χρήσεως, «ΒΑΛΤΕ ΤΟ ΚΕΡΜΑ», γραμμένη σε τέσσερις γλώσσες.   Πρόκειται για μια τρομακτική επίδειξη συγγραφικής δεξιότητας. 

Ας μην ξεχνάμε και το χρονικό πλαίσιο του μυθιστορήματος. Το προσευχητάρι του Γκοϊτισόλο ήταν ο «Βαθμός μηδέν της γραφής» κι ο Ρολάν Μπαρτ ο καλύτερος φίλος του. Η «καταστροφή» της λογοτεχνίας και ο θάνατος του συγγραφέα προσδοκούν ανάσταση μορφών και Λαζάρους εξερχόμενους από σκοτεινές λογοτεχνικές σπηλιές. Η γλώσσα είναι η αποθέωση του μέσου, η γλώσσα στα όριά της, καταπατώντας κάθε φόρμα. Ο Χουάν Γκοϊτισόλο, την δεκαετία του εβδομήντα, αφού ολοκληρώσει την τριλογία, θα προσπαθήσει να «αφανίσει» και τον λογοτεχνικό του εαυτό. Προσπερνάει την εμπορική αποδοχή των βιβλίων του, θεωρώντας ότι ο συγγραφέας, που ζει από τα δικαιώματα των βιβλίων του, γίνεται ένα όργανο εμπορευματοποίησης και δεν ολοκληρώνει την δημιουργική του αποστολή. 
Από το 1975, που πρέσβευε αυτά, δεν άλλαξαν πολλά. Υιοθέτησε μια μαροκινή οικογένεια και ζει μαζί τους στο Μαρακές, επεμβαίνει στα διεθνή πολιτικά δρώμενα, διασώζει με ψηφίσματα την πλατεία Τζέμα ελ Φνα ως μνημείο της Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς.    Ο Γκοϊτισόλο συγγενεύει με μια γενιά συγγραφέων των οποίων η ζωή και η γραφή διέσχισαν όρια εθνικά, ιδεολογικά και ερωτικά. Ο Ζενέ, ο Παζολίνι κι ο Καβάφης του μεσογειακού «cruising», o Λώρενς Στερν κι ο Σαντ των πρώιμων ηθικών και αφηγηματικών αποκλίσεων, η παράδοση της Ισπανοαμερικανικής σχολής με τον Λιόσα του «Πράσινου Σπιτιού», τον Μάρκες των «Εκατό χρόνων μοναξιάς», τον Λεζάμα Λίμα του αποκαλυπτικού «Paradiso», τον Ινφάντε των «Τίγρεων» και πάνω απ' όλους με τον Θερβάντες, τον πιο «θεωρητικό» συγγραφέας του ευρωπαϊκού μυθιστορήματος.  

 Η στάση ζωής του Γκοϊτισόλο, σε συνάρτηση με το έργο του, ξενίζει στην εποχή μας, όπου η γραφή εντάσσεται στην εκδοτική διαδικασία προσπερνώντας την λογοτεχνική δημιουργικότητα. Ο καλομαθημένος αναγνώστης θα δυσκολευτεί να προσεγγίσει τα «Στοιχεία ταυτότητας». Σε ορισμένες σελίδες, με σπαρακτικές εικόνες και διαλόγους, είναι να απορείς τι έσπρωξε τους συγγραφείς του μεταμοντερνισμού να υπονομεύσουν κάθε ρεαλιστική ευκολία και να επιλέξουν τον λογοτεχνικό τους «θάνατο». Παρ' όλα αυτά ο Γκοϊτισόλο επιβίωσε, με δυο πατρίδες, πέντε ξένες γλώσσες και ένα τσούρμο μαροκινά εγγόνια.   info 

Tίτλος: Στοιχεία ταυτότητας 
Eκδότης: Κέδρος (Μετάφραση: Κατερίνα Ρούφου) Xρονολογία έκδοσης: 2007     __________

Τετάρτη, 24 Μαΐου 2017

Γιατί γράφω; Μια προσωπική κατάθεση

[Θεόδωρος Γρηγοριάδης :
Τι Σκέφτομαι Όταν Με Ρωτάνε Αν Γράφω Ή Γιατί Γράφω Ακόμη]

 7 September, 2014 by BIBLIOTHEQUE

Πολλές φορές με ρωτάνε: «γράφεις τίποτε;», «γράφεις κάτι;». Έτσι στη μέση του δρόμου, κι ενώ από τη μια μου αρέσει που κάποιος δεν ρωτάει κάτι άσχετο, οχυρώνομαι και θέλω να αμυνθώ: δεν γράφω κάτι ή τίποτε αυτό το διάστημα γιατί γράφω συνεχώς, γιατί δεν γράφω καθόλου ή γιατί γράφω πολλά μαζί. Έτσι ήταν, έτσι ξεκίνησαν. Δεν μπορώ να το εξηγήσω πώς γράφω ούτε με νοιάζει πότε, τι, αν είναι καλό. Είναι γιατί δεν μπορώ να μη γράφω, αυτό είναι σαν νεύρωση, σαν συνήθεια αλλά συνυπάρχει μαζί μου από τότε που έμαθα γραφή και ανάγνωση. Είμαι διαποτισμένος από «αυτό».

Δεν καυχιέμαι ότι γεννήθηκα συγγραφέας, γιατί «συγγραφέας» είναι μια ιδιότητα ή ένα προσωπείο που αποκτάται μέσα από συγκεκριμένες διαδικασίες και πολλές φορές δεν αφορά ούτε τη λογοτεχνία ούτε την τέχνη ούτε κάποια εσωτερική αναγκαιότητα.

Όμως γεννήθηκα με την ανάγκη αυτή, που είναι κληρονομική, είναι παθολογικό, δεν ξέρω πόσοι ακόμη το έχουν ούτε πιστεύω ότι είναι η ιδανικότερη θεώρηση της ζωής. Απλώς γεννιέσαι έτσι. Πιάνεις χαρτί και μολύβι από παιδί και μαγεύεσαι και δεν θες να το αφήσεις, διαβάζεις και γοητεύεσαι, φαντάζεσαι και ονειρεύεσαι, θέλεις να γίνεις ένας χάρτινος ήρωας αλλά θες και να γίνεις εκείνος που τους έπλασε. Ύστερα, πολύ καιρό μετά, μαθαίνεις ότι υπάρχει η λέξη λογοτεχνία που αντιπροσωπεύει ένα μέρος από τα διαβάσματά σου (γιατί υπάρχει και ένα μεγάλο μέρος που δεν διάβαζες για το καλό της τέχνης και των άλλων αλλά για να έχεις ένα δικό σου μυστικό, μια απόλαυση, μια εκσπερμάτιση). Η λογοτεχνία, ενίοτε, συμβαδίζει με το συγγραφιλίκι, όμως κι εκείνο έρχεται αργότερα και αν υπάρξουν οι συγκυρίες.

Στο μεταξύ εσύ [εγώ] ξεκινάς ένα κρυφό ημερολόγιο στα δεκατρία που το συνεχίζεις για άλλα σαράντα χρόνια, διαβάζεις οτιδήποτε σου πέφτει στο χέρι (πλην των βαρετών βιβλίων του κατηχητικού του χωριού σου), στα δεκαπέντε γράφεις μια ιστορία που άκουσες να έχει συμβεί στο χωριό (ένα φονικό): άρα σου αρέσει η αφήγηση και όχι η καλλιλογία. Ωστόσο υπογραμμίζεις τις όμορφες λέξεις και σκηνές στα βιβλία που σου χαρίζουν για πρώτη φορά και πιστεύεις ότι αυτές είναι ανώτερες από εκείνες που εσύ χρησιμοποιείς για να γράφεις κρυφά στο ημερολόγιο, στα λευκώματα, στα ψεύτικα γράμματα που απευθύνεις στον εαυτό σου δημιουργώντας φανταστικούς pen-friends.

Έχεις την ατυχία να τελειώσεις το εξατάξιο στο γυμνάσιο επί χούντας. Δεν γνωρίζεις τι σημαίνει αυτό το καθεστώς. Σου έχουν περιορίσει δεκάδες ελευθερίες και λογοκρίνεσαι από παντού, ωστόσο δεν αντιδράς γιατί πιστεύεις ότι αυτό είναι σύστημα. Τα ομορφότερα είναι τα απαγορευμένα που μοιράζεσαι μαζί με ένα φίλο, λίγο μεγαλύτερό σου: το γαλλικό ερωτικό τραγούδι «Je t’aime, mois non plus», την ταινία «Woodstock» που βλέπεις κρυφά στη μεγαλύτερη πόλη έχοντας πάει εκεί με λεωφορείο από το χωριό, τον «Πειρασμό» του Καζαντζάκη μαζί με μια λίστα εξωσχολικών μυθιστορημάτων που τα ρουφάς κρυμμένος σε ένα δωματιάκι. Όλα είναι παράνομα, το καλό διάβασμα αλλά και το προσωπικό γράψιμο. Στο γυμνάσιο αναγκάζεσαι να γράφεις στην καθαρεύουσα ενώ αναπνέεις στο δικό σου χαρτί τα λόγια που μιλάνε οι άλλοι γύρω σου. Πώς τη λένε αυτή τη γλώσσα; Ντόπια, προσφυγική, τουρκόσπορη, χωριάτικη; Αυτήν ξέρεις. Όλα τα άλλα είναι φτιαχτά.

Μεγαλώνεις με δανεισμένα βιβλία, με παράνομο υλικό και κρυφά σου κείμενα. Ενώ καταρρέει η χούντα, στο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης φανερώνονται νέες δυνάμεις, άλλες ταινίες, παραστάσεις, έντυπα και περιοδικά• μαθαίνεις να ονοματίζεις τους συγγραφείς και να ρωτάς για τις ζωές τους. Τίποτε δεν σε προορίζει ωστόσο για συγγραφέα. Διαβάζεις τα πρώτα σου ποιήματα σε υποφωτισμένα με κεριά διαμερίσματα, επί της Εγνατίας, που τα δένεις σε μικρά φυλλάδια (όχι, δεν το ήξερες ότι ένας Άλλος πριν από σένα το έκανε αυτό). Ντρέπεσαι στις πρώτες δημόσιες αναγνώσεις αλλά είναι η στήριξη, το κουράγιο των φίλων που σε σπρώχνουν να ενδίδεις στην αποκάλυψη των γραπτών.

Τελειώνεις το πανεπιστήμιο και ντύνεσαι ναύτης του πολεμικού ναυτικού. Κλεισμένος στο γραφείο, όπου δακτυλογραφείς αδιάφορα έγγραφα, αρχίζεις και γοητεύεσαι από τα δακτυλογραφημένα κείμενα. Σου δίνουν την αίσθηση του τυπωμένου βιβλίου. Θέλεις να γράψεις μια μυθοπλαστική ιστορία που να διαβάζεται, έτσι καθαρά.

Το ξερίζωμα από το χωριό και τον παιδικό σου παράδεισο, ταξίδια και νέοι άνθρωποι, επιθυμίες και ηδονές αρχίζουν να γεμίζουν τα τομίδια του ημερολογίου αλλά και άλλα, ανεξάρτητα κείμενα, όπου πια επενδύεις σε αφηγήσεις κοντά σ’ εσένα και πέρα από εσένα. Αυτά είναι τα μικρά τετράδια σχεδιασμάτων, ένα ακόμη κρυμμένο παιχνίδι ανάμεσα σ’ εσένα και εκείνον, τον άλλον σου εαυτό. Πιάνεις εκείνον τον εαυτό να σκέφτεται συνεχώς για τις ιστορίες, να νοιάζεται για το πώς θα τις πει. Όμως δεν υπάρχει χώρος ― το εκδοτικό τοπίο είναι ακόμη μακρινό, πιο πέρα από τις θάλασσες.

Διορίζεσαι καθηγητής στα σύνορα, μόνος. Με βιβλία, σημειώσεις, τετράδια• αποκτάς μια Olivetti όπου αντιγράφεις μικρές ιστορίες που τώρα τις στέλνεις σ’ επαρχιακά περιοδικά και μερικά του κέντρου. Μια ελάχιστη δημοσίευση σε χαροποιεί. Μοιράζεσαι ιδιωτικά κομμάτια γραφής αλλά όχι φυσικά του ημερολογίου. Εκείνο απλώνεται, σε αρκετούς τόμους, χρονολογημένους ―αγνοείς όμως ότι εκεί μέσα κάθε μέρα πειραματίζεσαι με κάθε είδους γραπτό λόγο― με τον υπαινιγμό, την απόκρυψη, την αυθόρμητη εξομολόγηση. Τα ημερολόγια είναι άσκηση μεγάλη γιατί ξέρεις ότι δεν προορίζονται να διαβαστούν. Σήμερα ομολογείς: μακάρι ακόμη να μπορούσα να γράψω μ’ εκείνη την ένταση και τον αυθορμητισμό των ημερολογίων των παλιών ημερών. Και κάποτε θα τα παρατήσεις γιατί αρχίζεις και γίνεσαι ένας εξωτερικός τους αναγνώστης. Αυτό θα συμβεί όταν εκδίδονται τα πρώτα σου βιβλία, η ματαιοδοξία του ανερχόμενου συγγραφέα ακυρώνει την αυθεντικότητα των εξομολογητικών γραπτών σου. Ποιος είσαι όταν γράφεις στο ημερολόγιο; Μήπως άρχισαν να συμπίπτουν οι δύο περσόνες, και ποια θα προτιμούσες; Μήπως γράφεις για να διαβαστείς;

Όμως ακόμη και μέχρι τα τριάντα πέντε σου δεν πιστεύεις ότι δικαιούσαι τον τίτλο του «συγγραφέα». Είσαι ένας δάσκαλος που διδάσκει αγγλικά, αυτή είναι η ζωή σου. Και μια μέρα αποφασίζεις να έρθεις στην Αθήνα. «Και τι σημαίνει συγγραφέας;» σε ρωτάει ο πατέρας σου. «Τουλάχιστον θα βγάζεις λεφτά;» Και πώς να του πεις, μήπως έβγαζα κάτι από τόσα χρόνια γραφής και ανάγνωσης; Δεν εξηγούνται αυτά. Έρχονται και πάνε μόνα τους. Όπως δεν ήταν γραφτό να γίνω ένας καλός αγρότης, έτσι πήγαινα με αργά ―αναπόφευκτα― βήματα προς την επικράτεια του γραφιά που εκδίδει δημοσίως και αμείβεται.

Και νά σε: βρίσκεις εκδότη στους δύσκολους καιρούς. Γοητεύεσαι από την πρώτη εκτυπωμένη ιστορία σου που τη βλέπεις σε μερικά βιβλιοπωλεία. Δεν σε ξέρει κανείς, ξαφνιάζεσαι με κάποιες πρώτες δημοσιευμένες παρουσιάσεις. Προχωράς στο επόμενο και στο μεθεπόμενο. Μαθαίνεις τι σημαίνει δεύτερη έκδοση, κριτική του δείνα, επιφυλάξεις του άλλου. Μαθαίνεις ότι «αυτό», το όμορφο που κουβαλούσες μέσα σου, αρχίζει να οριοθετείται από «συμβόλαιο», «ποσοστά», «εκδότες», «κύκλο», «γενιά», «υποψηφιότητα», «εκδηλώσεις». Είναι σαν να έχουν περιφράξει ένα μεγάλο μέρος του απέραντου κάμπου όπου περπατούσες. Αλλά δεν γίνεται να προχωρήσεις αλλιώς παρά με προσεκτικά βήματα. Να είσαι μέσα στα δικά σου χωράφια, και κάπου κάπου να περπατάς και στα άλλα τα περιφραγμένα.

Ποτέ δεν θα νιώσεις «δικός» ― κανενός. Αυτό μπορεί να δημιουργήσει παρεξηγήσεις γιατί η προσωπική αυτονομία έχει αντίπαλο όχι τη διαλογικότητα, αλλά την απομόνωση. Όμως εκείνο που σε παρηγορεί είναι ότι υπάρχει η ακατάπαυστη φλόγα για γραφή. Οι ιδέες, όπως τις σημειώνεις στα μικρά τετράδια, οι ιστορίες, οι χαρακτήρες, όπως συνομιλείς μαζί τους όπου κι αν βρίσκεσαι. Πολλές φορές, παράλληλες ιστορίες συναντιούνται, ολόκληρα γραπτά ακυρώνονται, άλλα μπαίνουν στην άκρη και άλλα ξεπηδάνε αυτόματα από μια καινούργια φράση ή λέξη. Χρόνια μετά ξαναβρίσκεις μια ιδέα των πρώτων ετών• πράγματι, όλα τα βιβλία σου είναι αποσπασμένα από την ίδια ύλη, απλώς αλλάζει ο αγγειοπλάστης.

Γράφεις με λέξεις αλλά πίσω τους κρύβονται άνθρωποι, τόποι, ιστορίες. Ποτέ δεν γράφεις εμπνεόμενος από μια «λέξη» που σε μάγεψε ή μια ιδέα. Αυτή είναι δουλειά των ποιητών και των θεωρητικών. Από την ποίηση, που διαβάζεις καθημερινά πια αλλά δεν γράφεις, κρατάς την απόσταξη και την πυκνότητα. Για κάθε βιβλίο διαμορφώνεις άλλο ύφος και ψάχνεις καινούργιους αφηγηματικούς τρόπους. Ταυτόχρονα, σε θεωρητικά κείμενα, εμπεδώνεις αυτό που φοβόσουν: ότι υπάρχουν κανόνες, σχολές και μέθοδοι γραφής και ανάγνωσης κειμένων.

Μπερδεύεσαι καμιά φορά και γι’ αυτό ξαναγυρίζεις στα ημερολόγια, σε προσωπικά αινιγματικά κείμενα που δεν θα δοθούν σε εκδότη, σε διαβάσματα που δεν αφορούν κανέναν τριγύρω σου.

Με τον καιρό ένας «συγγραφέας» ξεπηδάει μέσα από σένα με τους τίτλους των βιβλίων του και ένα συγκεκριμένο κοινωνικό προφίλ. Όμως ξέρεις ότι αυτός είναι μια μεταμφίεση, μια αναγκαστική παρουσία, σ’ εκείνο που από παιδί ήταν ο δικός σου παράδεισος. Δεν έχει χαθεί αλλά έχεις εκπέσει. Έχεις χάσει ένα μέρος της αθωότητας αλλά ως δημιουργός πια μπορείς να επιστρέψεις πιο δραστικά και να τον ξαναφτιάξεις. Με τον τρόπο του μυθοπλάστη θα ξαναμπείς στο εκεί που παλιότερα σου ανήκε: στο αυτονόητο. Στη χώρα της γραφής και της λογοτεχνίας, πιο μυημένος αλλά και πιο αποφασισμένος για τα επόμενα ενδοτικά και εκδοτικά σου βήματα.

Γι’ αυτό και όταν σε ρωτάνε «γράφεις κάτι;» εσύ κουνάς το κεφάλι αμήχανα. Μπορεί και να πεις «κάτι γράφω» ή «κάτι έχω στο μυαλό μου» αλλά αυτό το «κάτι» είναι το λίγο, το πολύ λίγο. Είναι εκείνο που ζητάνε εκεί έξω από σένα ―αποθηκευμένο σ’ έναν σκληρό εκδοτικό δίσκο― ενώ το υπόλοιπο βρίσκεται μέσα σου, διάχυτο, διαποτισμένο στο κεφάλι, στο μυαλό και στα όνειρα, φυτεμένο στον απέραντο κάμπο που κυματίζει το καλοκαίρι κι εσύ τον βλέπεις πετώντας, από ψηλά.
Παραμένει καλά κρυμμένο το μυστικό, το πρωταρχικό αίνιγμα της ανάγκης να γράφεις και να ζεις μόνον με «αυτό». Αυτό που δεν εκδίδεται, που δεν λέγεται, που δεν γράφεται και δεν έχει ανάγκη κανενός παρά μόνο την πρωταρχική σου ανάγκη ― που σου το δημιούργησε.